Deze week is de nieuwe Poolse regering bekend gemaakt. Zoals verwacht is dat bliksemsnel gegaan, want Recht en Rechtvaardigheid (PiS) heeft een absolute meerderheid in het Poolse parlement, de Sejm, behaald. De vraag was alleen: wordt het inderdaad een echte hard core PiS-regering waarin radicale conservatieven de posten verdelen, of kiest partijleider Jaroslaw Kaczynski toch voor een technocratische variant?

STEUN RO

Deze week is de nieuwe Poolse regering bekend gemaakt. Zoals verwacht is dat bliksemsnel gegaan, want Recht en Rechtvaardigheid (PiS) heeft een absolute meerderheid in het Poolse parlement, de Sejm, behaald. De vraag was alleen: wordt het inderdaad een echte hard core PiS-regering waarin radicale conservatieven de posten verdelen, of kiest partijleider Jaroslaw Kaczynski toch voor een technocratische variant?

Om gelijk met de deur in huist te vallen: Het is een echte Kaczynski-regering geworden waar de hardere elementen van PiS de boventoon voeren. Met de nadruk op toon overigens, want ook PiS sluit gewoon deals in de Brusselse achterkamertjes. Polenwatchers zullen echter niet teleurgesteld worden.

Wat kan er zoal worden gezegd over de nieuwe regering? Veel, maar laten we het voorlopig beperken tot vijf dingen

1: Kaczynski grijpt sterk terug op het oude vertrouwde

Het eerste dat aan de volledige lijst opvalt is dat het vrijwel allemaal directe vertrouwelingen zijn van Jaroslaw Kaczynski. Natuurlijk worden meteen namen genoemd als Antoni Macierewicz, de nieuwe minister van defensie die nogal tekeer is gegaan tegen vooral Rusland en met grote passie het verhaal pusht dat het neerstorten van het regeringstoestel bij Smolensk het werk is geweest van Rusland. Zij hebben de toenmalige president Lech Kaczynski vermoord, zo vindt hij en met hem vele anderen. Sterker, Macierewicz noemt het een Russische oorlogsverklaring. Recenter heeft hij bij een bijeenkomst gesuggereerd dat oud-premier Donald Tusk, de huidige voorzitter van de Europese Raad, banden heeft gehad met de Stasi, de Oost-Duitse geheime politie.

Ongeleid projectiel dus? Allerminst! Jaroslaw Kaczynski is niet de dominante politicus geworden door naïef te zijn en zich zomaar in te laten met radicale figuren. Het vertrouwen tussen hem en Macierewicz is vooral van persoonlijk aard. Ze werkten eind jaren 70 al voor Glos, het eerste oppositieblad voor Polen, waar Macierewicz hoofdredacteur was. Later was Macierewicz minister van binnenlandse zaken in het rechtse kabinet van Jan Olszewski (1991-1993). Ook met Olszewski werkte Kaczynski innig samen

En zo geldt persoonlijk vertrouwen voor meer namen als duidelijke eis van Kaczynski. Figuren als Jan Szyszko (milieu) en Marek Grobarczyk (scheepvaart) keren terug op hun posten van 2007. Anderen hebben een andere functie gekregen. Mariusz Blaszczak, voorheen fractievoorzitter en in de eerste regering Kaczynski minister zonder portefeuille, krijgt nu binnenlandse zaken. Witold Wasczykowski wordt de minister van buitenlandse zaken, waar hij in 2005-2007 staatssecretaris was. Hij geldt als een klassieke pro-amerikaanse havik, die daarbij niets moet hebben van Radoslaw Sikorski, de buitenlandminister onder Donald Tusk.

Er zijn eigenlijk slechts enkele uitzonderingen van figuren buiten de inner circle die tot de regering zijn toegetreden: bankier Mateusz Morawiecki, de nieuwe minister van economische zaken (door Kaczynski heel slim omgedoopt tot ‘minister van ontwikkeling’, want de ontwikkeling stond volgens hem immers stil tijdens de regeerperiodes van het burgerplatform), atleet Witold Banka (sport en toerisme) en arts Konstanty Radziwill (gezondheidszorg).

Het persoonlijke vertrouwen gaat zelfs boven eventuele controverse die rond sommige figuren hangen, maar daarover zometeen meer.

2: Geen complete nitwits

De opmerking van Szydlo en Kaczynski  het om een ‘technische’ regering zou gaan, wordt dan ook met enig hoongelach ontvangen in Polen. Niks geen ‘verandering’, maar gewoon teruggrijpen naar 2005 dus. Maar het voert te ver om te zeggen dat het Poolse kabinet puur een dogmatisch politiek-loyalistisch feestje is geworden.

Meest in het oog springend is de benoeming van Morawiecki, de directeur van Bank Zachodni WBK, een dochter van Banco Santander. Toen zijn naam begon rond te zoemen als minister van economische zaken, reageerde grootzakelijk Polen verheugd. Morawiecki heeft zich weinig bemoeid met politiek en mag dan ook echt als een ‘vakminister’ worden gezien. Ook de andere financieel-economische kopstukken hebben redelijk wat ervaring onder de leden. Pawel Szalamacha, een financieel advocaat die minister van financiën wordt, en Henryk Kowalczyk, minister zonder portfolio, zijn een stuk politieker dan Morawiecki, maar hebben een redelijk solide achtergrond.

Dat is ook nodig ook, want PiS heeft tijdens de campagne op financieel-economisch gebied veel aan krediet bij het bedrijfsleven en investeerders ingeleverd. Investeerders die Polen nog steeds hard nodig heeft, ondanks dat het economisch voorlopig mee zit.

3: PiS kent geen ‘vleugels’

De consensus is dus dat het een hardline regering is geworden. Beata Szydlo was tijdens de campagne het gematigde gezicht van PiS, maar op haarzelf na zijn er bijna geen gematigde PiS-politici tot de nieuwe regering toegetreden. Dus heeft de ‘gematigde tak’ binnen PiS verloren, toch?

Niet helemaal. Om te beginnen is PiS een heel ander soort partij dan het Burgerplatform, tot de verkiezingen de dominante politieke beweging in Polen. Die partij bestond heel duidelijk uit een paleo-conservatieve vleugel (Bronislaw Komorowski, Radoslaw Sikorski), een gematigd conservatieve vleugel (Donald Tusk, Ewa Kopacz) en een liberale vleugel (Grzegorz Schetyna). Maar PiS kent zo’n verdeling helemaal niet.

Wat de partij apart zet van Burgerplatform is dat PiS altijd in een verzetsmodus is blijven hangen. Zoals vroeger oppositie werd gevoerd tegen de communisten, zo voerde PiS altijd oppositie tegen het Burgerplatform: vol verontwaardiging, altijd tegengas geven en altijd bij elkaar blijven, no matter what. Dat betekent ook dat de rijen gesloten moeten blijven en loyaliteit een veel grotere rol speelt.

Dat is niet altijd helemaal goed gegaan. Kaczynski heeft als partijleider twee afsplitsingen overleefd. Een daarvan, in 2010, was van een groep die je inderdaad als ‘gematigd’ kon zien. De tweede afsplitsing was na een leiderschapsstrijd met Zbigniew Ziobro, die weer in de armen is gesloten. Maar het huidige PiS is ideologisch monoliet waarbij alleen de mate van retoriek tussen verschillende kopstukken  verschilt. En daar heeft Szydlo (en ook president Andrzej Duda) zich naar geschikt. De nieuwe regering toont dat heel erg duidelijk.

4: Controversieel? Voor jullie misschien!

Zoals eerder genoemd is persoonlijk vertrouwen tussen Kaczynski en de bewindslieden boven alles gegaan. Sommige van die nieuwe bewindslieden zijn echter niet helemaal zuiver op de graat, en dan hebben we het niet over onbehouwen uitspraken en soms haatdragende retoriek tegen politieke tegenstanders. Zelfs het op zijn zachtst gezegd markante gedachtegoed van de  nieuwe/oude minister van milieu Jan Szyszko (hij gelooft onder andere in in chemtrails en ontkent de wetenschappelijke consensus rond klimaatsverandering) doet er even niet toe.

Wat controversieel is, is vooral dat tegen twee kabinetsleden zaken lopen rond machtsmisbruik. Dat begint met Mariusz Kaminski, de nieuwe coördinator voor de veiligheidsdiensten. Hij is dit jaar door een lagere rechter veroordeeld voor machtsmisbruik in 2007 toen hij aan het hoofd stond van het Centraal Anticorruptiebureau. Met uitlokking heeft hij politici van toenmalig coalitiepartner Samoobrona hebben aangepakt, iets dat tot de val van het toenmalig kabinet Kaczynski leidde. Maar omdat in Polen een oordeel van een lagere rechtbank hangende het bezwaar niet bindend is, kan Kaminski zich gewoon verkiesbaar stellen. En nu hij is gekozen, is hij politiek immuun voor rechtsvervolging. Ook aan Zbigniew Ziobro, de minister van justitie, hangt een geurtje. Hij wordt ervan verdacht tijdens zijn eerste ambtstermijn zijn positie te hebben misbruikt door aanklagers specifiek op politieke tegenstanders af te sturen.
Voor de meesten zou dit een politiek einde betekenen, maar wederom komt de ‘verzetspartij’ in PiS weer om de hoek kijken. Voor de overtuigde PiS-stemmers geldt immers dat politieke vijanden altijd vals spelen (zoals de communisten dat deden), en dus is het juist toe te juichen dat ze worden aangepakt. De ‘controverse’ is er alleen voor de buitenwacht, maar binnen PiS gelden ze juist als helden. En die worden dus beloond met ministerposten.

5: Kaczynski zit steviger in het zadel dan ooit

PiS heeft de absolute meerderheid, maar over het hoofd wordt gezien dat de partij eigenlijk een coalitie is van drie partijen: PiS, Solidair Polen (Solidarna Polska) van Zbigniew Ziobro en Polen Samen (Polska Razem) van oud-Burgerplatformkopstuk Jaroslaw Gowin. Officieel heette de kieslijst dan ook Verenigd Rechts. Op details verschillen ze iets van Kaczynski’s partij: Ziobro heeft om zich te onderscheiden een anti-EU-profiel aangemeten en werd tijdens de Europese verkiezingen vorig jaar zelfs ondersteund door Nigel Farage van UKIP. Gowin is fiscaal een stuk conservatiever dan Kaczynski.

‘Ja maar, PiS had toch geen vleugels?’ Dat klopt nog steeds, want geen van beide junior-partners heeft veel in te brengen en zijn even eenvoudig weer door PiS geloosd. Ziobro moest al eens met hangende pootjes terugkomen, terwijl Gowin genoegen heeft genomen met een relatief gezapig ministerschap (hoger onderwijs en wetenschap). Mocht het toch gebeuren dat een van de twee in opstand komt, dan zijn de meerderheidszetels eenvoudig terug te winnen bij de Groep Kukiz, waar genoeg parlementariërs bereid zijn te vinden om de overstap naar het stabiele PiS te maken.