Na acht jaar heeft Jaroslaw Kaczynski de touwtjes weer stevig in handen. Nog nooit heeft één partij na de val van het communisme zo’n overwicht in het Poolse parlement, de Sejm, gehaald. Tel daarbij op dat zijn partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) sinds de zomer ook al de president levert, en Kaczynski kan eigenlijk doen en laten wat hij wil. Maar hoewel een regering-Kaczynski veel dingen geheid anders gaat aanpakken, zal dat vooral in Polen zelf voelbaar zijn.

STEUN RO

De exit-polls en late polls voorspelden het al: PiS heeft enorm gewonnen. Met ruim 37 procent van de stemmen kan PiS in de Sejm waarschijnlijk 232 van de 460 zetels in de wacht slepen, mede dankzij de kiesdrempel van 5 procent. Links is compleet weggevaagd. Het Burgerplatform, de partij van binnenkort-voormalig-premier Ewa Kopacz, is met 137 zetels aangeschoten wild en zal proberen conservatieve parlementariërs koste wat het kost binnenboord te houden. In Polen stappen parlementariërs immers regelmatig over naar een andere partij en nemen hun zetel mee. Bovendien wordt het Burgerplatform regelmatig onterecht als ‘liberaal’ afgeschilderd. Dat is, zowel sociaal (ook zij zijn tegen dingen als abortus en geregistreerde partnerschappen) als economisch, absoluut niet het geval.

De ‘anti-politieke’ beweging van Pawel Kukiz, een zanger van belegen rockliedjes, wil op veel vlakken eigenlijk hetzelfde als Kaczynski. De Poolse Volkspartij (PSL) waait hoe dan ook met alle winden mee. Alleen van de nieuwe neo-liberale partij Nowoczesna (‘Modern’) kan stevige oppositie worden verwacht, maar die zullen met 30 zetels niet veel uit kunnen halen.

Eurosceptisch? Niet helemaal

Laten we er geen doekjes om winden: hoewel Beata Szydlo formeel de premierskandidaat is, zal Kaczynski de feitelijke macht hebben. En die kennen we nog van 10 jaar geleden, toen hij met tweelingbroer Lech Polen bestuurde in een coalitie met fundamentalistische katholieken en de populistische, aardappelgooiende boerenpartij Samoobrona. Die twee partijen waren fel tegen de toetreding van Polen. Het is mede daardoor, het feit dat PiS in het Europarlement samenwerkt met onder andere de Britse conservatieven en het ruzie zoeken met vooral Berlijn dat de partij als ‘Eurosceptisch’ te boek staat.

Maar dat is veel te makkelijk. Anders dan wat vaak wordt gedacht, voerde PiS juist campagne vóór toetreding, alleen wel met voorwaarden die voor Warschau gunstig zijn (zoals iedere partij dat zou doen dus). Op geen enkel moment heeft PiS gedreigd met een ‘Polxit’. Dat zou ook heel dapper zijn in een land waar meer dan 70 procent vierkant achter lidmaatschap staat. Ook voor het PiS-electoraat geldt het Westen als rolmodel, zolang ze maar hun eigen, blanke, katholieke gang kunnen gaan. In Brussel speelt PiS het spelletje gewoon volop mee, ook al doen ze dat soms met grove taal.

Bovendien zijn het nu andere tijden dan bij de eerste PiS-regering. Polen was net lid, Polen was nog niet echt goed geïnstalleerd in de instituten en de achterkamers. Natuurlijk zal een Kaczynski-regering irritatie oproepen door onredelijke eisen te roeptoeteren. Maar net als de andere Poolse partijen zoekt ook PiS in de achterkamertjes de samenwerking op, van links tot rechts.

Maar het verzet tegen de vluchtelingen dan? En de klimaatdoelstellingen? En het niet willen invoeren van de Euro? Klopt allemaal, alleen zijn de regeringen Tusk en Kopacz ook niet enthousiast bezig geweest met deze thema’s. Ook Kopacz verzette zich fel tegen quota en stemde alleen mee omdat ze toch geen blokkerende minderheid konden vormen. Het Burgerplatform heeft zich ook altijd ingezet voor het behoud van kolencentrales in de energiemix, en ook met de invoering van de Euro is op zijn zachtst gezegd geen haast gemaakt.

En dat PiS anti-Duits is en zich vooral toelegt op samenwerking met andere landen in de regio (de Visegrád-groep)? Ja, da’s waar. Maar ook onder PO zet Polen veel in op de regio en ziet zichzelf als de-facto woordvoerder voor de regio in Berlijn. Alleen zijn de andere landen in de regio, die helemaal niet altijd dezelfde belangen hebben, het daar niet altijd mee eens. Bovendien hebben deze landen samen geen blokkerende minderheid. Dat Kopacz uiteindelijk akkoord ging met de opname van 7000 vluchtelingen, was een tactiek om de onderhandelingspositie voor later te versterken: ‘We hadden afgesproken dat dit eenmalig was’. Een blokkerende minderheid hadden ze toch niet. Kaczynski zou domweg mee hebben gestemd met Hongarije, Slowakije, Tsjechië en Roemenië.

NAVO, Rusland en Oekraïne

Vanuit PiS komen regelmatig harde woorden richting het Rusland van Poetin, en dat Polen maar al te graag escaleert. Maar ook hier: PiS gaat echt geen pantserdivisies naar de Donbas sturen. De conservatieve achterban van PiS heeft namelijk helemaal geen zin om de Poolse veiligheid voor Kiev op het spel te zetten. Ook andersom, dat PiS meer de nadruk dan Burgerplatform legt op het oorlogsverleden en niet blij is met Oekraïense wetten waarmee collaborateurs tijdens de Tweede Wereldoorlog worden gezien als de voorvechters voor de Oekraïense onafhankelijkheid. Zoals een PiS-insider mij ooit zei: “wij zien dat los van de huidige geopolitieke situatie.” Dat Polen NAVO-basissen binnen de landsgrenzen wil is wederom een wens die het Burgerplatform ook heeft, dus ook daar weinig verandering. Zoals president Andrzej Duda, een Kaczynski-bondgenoot die verrassend won van Bronislaw Komorowski, tijdens zijn verrassend succesvolle campagne zei: PiS is niet uit op een revolutie op buitenlands beleid.

Wat gaat er dan wél veranderen?

Dat wil niet zeggen dat de nieuwe regering geen impact zal hebben. Die zal echter vooral binnen de landsgrenzen blijken. Het eerste dat een nieuwe regering waarschijnlijk zal doen is staats-instituten naar zijn hand zetten. De directie van energiebedrijven in staatshanden zullen worden vervangen, net als de top van de Centrale Bank. Ook de top van de publieke omroep, en daarmee indirect presentatoren en journalisten, zal worden ‘gezuiverd’.

Dit is zorgelijk, maar het is niet nieuw. Een toekomstige regering kan (en, waarschijnlijk, zal) hetzelfde doen. Een ‘Orbanisatie’ waarbij machtsstructuren permanent worden vastgelegd, is niet mogelijk omdat PiS geen constitutionele meerderheid heeft. Kaczynski droomde wel hardop van een ‘Boedapest aan de Weichsel’.

Qua beleid wil PiS op korte termijn een bankentaks en supermarkten-taks door gaan voeren, al weten we nog niet hoe hoog die wordt. Ze willen een kinderbijslag in gaan voeren, en de door het Burgerplatform verhoogde pensioenleeftijd weer verlagen. De net ingevoerde wet op overheidsfinanciering van IVF-behandelingen zal worden ingeperkt of zelfs volledig worden stopgezet. De restrictie op abortus zal nóg scherper worden dan hij al is. En over euthanasie, transgenderwetten en homohuwelijken hoeven we het al helemaal niet te hebben.