De Syrische wetenschapper Aziz Al-Azmeh maakt gehakt van de geloofsinterpretatie van Islamitische Staat. En van het Hongaarse populisme, dat zijn universiteit bedreigt.

STEUN RO

Al-Azmeh werkt al vijftien jaar aan de Central European University (CEU) in Boedapest. Maar de vraag is hoe lang nog. Rechters, journalisten en ngo’s als Amnesty liggen onder vuur in het Oost-Europese land. En de rechts-conservatieve populist Viktor Orbán, de Hongaarse premier, wil nu ook de CEU sluiten. En wel omdat de universiteit gefinancierd wordt door zijn ideologische tegenpool, George Soros.

Deze Amerikaanse filantroop van Hongaars-joodse afkomst ondersteunt allerlei democratische instituties in de voormalige Oostbloklanden. Nergens staat officieel geschreven dat dit de reden is, maar iedereen weet dat dit het eigenlijke motief is achter een nieuwe wet met aanullende eisen aan hoger onderwijsinstellingen. De omstreden wet ligt nu voor bij het Constitutioneel Hof.

‘De dreiging van sluiting is nog steeds reëel,’ vertelt de 69-jarige Al-Azmeh, onder meer bekend van zijn boek Islams and Modernities, in zijn werkkamer. ‘Maar de steun die we krijgen is enorm, ook van prestigieuze universiteiten als Harvard en Princeton.’ Hij overhandigt een felblauwe button met in witte letters het opschrift I stand with CEU. ‘Draag ‘m!’

Graag gaat Al-Azmeh in op de achtergronden van het Europese populisme, en hoe we de rol van de islam daarin moeten duiden.

Op weg naar Boedapest was ik geshockeerd door al die reusachtige billboards, die Soros afbeelden als een poppenspeler die politici aan een touwtje houdt…

De beeldvorming is erg grof en agressief, en doet denken aan sommige vormen van manipulatie van de publieke opinie onder totalitaire regimes. En dat gaat natuurlijk hand in hand met de zogeheten ‘nationale consultatie’ (een soort online referendum, PW). Zo vraagt de regering bijvoorbeeld: ‘Moeten we toestaan dat Brussel onze wetgeving bepaalt?’

Zelfs de formulering is manipulatief?

Absoluut. De gewenste antwoorden worden impliciet verondersteld, en bepaald niet subtiel.

Had Europa eerder moeten ingrijpen in Hongarije, waar de rechtsstaat wordt ontmanteld?

De Europese Unie handelt jammerlijk genoeg eenvoudigweg als een vrije markt, waarbij andere vormen van integratie min of meer optioneel zijn. Brussel heeft niet effectief ingegrepen. Je zult zien dat ze wat lawaai maken, maar het vervolgens daarbij laten. Zolang de markt maar blijft functioneren, zolang de Audi- en Mercedes-fabrieken maar blijven draaien. Er valt hier veel winst te behalen voor Duitse bedrijven, de Duitse regering is terughoudend om in te grijpen.

U komt zelf uit Syrië. In Nederland zagen we de beelden van Syrische vluchtelingen die gestrand waren bij Hongarije, waar de regering dat hek liet bouwen.

Dat waren de meest dramatische scènes. Maar het interessante is dat veel Hongaren toen – voor die tijd waren hun hoofden te zeer vergiftigd door de regering – uiterst coulant en behulpzaam waren. Mensen namen vluchtelingen in huis, verschaften ze toegang tot medische zorg, hielpen ze met het opladen van hun telefoon, enzovoort. In het algemeen was de eerste reactie sympathiek, in plaats van vijandig.

Orbán keerde zich ook tegen het plan van Brussel om de vluchtelingen te herverdelen over de Europese lidstaten, al leven er vrij weinig moslims in Hongarije.

En zelfs in die herverdeling gaat het om ongeveer 1.400 vluchtelingen, een verwaarloosbaar aantal. Het is een ideologisch gevecht. De premier en zijn partij zijn afgedreven naar een vorm van hypernationalisme, waarvan xenofobie een wezenlijk onderdeel vormt. Zoals altijd bij dit soort populistische ideologieën, die een zekere homogeniteit van de natie veronderstellen, belichaamd in de persoon van de leider, is er behoefte aan een zeer tastbare vijand, om allerlei stereotype eigenschappen aan toe te kennen. Inclusief de pest en andere ziekten!

U gaat me niet vertellen dat dit in het debat werd gebruikt?

Jazeker. De Polen zijn erg goed in de hele ziekte-business, maar hier in Hongarije kunnen ze er ook wat van. Wat natuurlijk herinnert aan een metafoor die alomtegenwoordig is in het xenofobe discours, namelijk die van ongewenste buitenstaanders die ziek zijn, hybride, grotesk, ja bijna een soort Untermenschen.

Maar waar past hierin dan uw concept van de ‘homo islamicus’, ofwel het fenomeen dat moslims altijd vanuit dat religieuze perspectief worden benaderd?

Kijk, de veronderstelling leeft dat elke moslim een supermoslim is. Dat elke moslim al biddend en de Koran lezend uit de buik van zijn moeder komt, besneden en al. Laat me het zo zeggen: er is een wisseling van de wacht geweest. Sinds racisme niet langer achtenswaardig is, of salonfähig zoals de Duitsers zeggen, heeft het de vorm aangenomen van ‘culturalisme’. Dat betekent dat afzonderlijke culturen een aantal vaste eigenschappen hebben, die níet veranderen door de tijd, noch met iemands positie in de samenleving. Alle moslims zijn min of meer hetzelfde en als ze geen extreem woeste bekken trekken of tegen je schreeuwen, dan hebben ze nog steeds de potentie om dat wel te doen.

Die ideologische opvattingen vind je terug bij verschillende regeringen hier in Oost-Europa, en bij een aantal politici in West-Europa: Nederland, Frankrijk, Groot-Brittannië.

Maar aan de andere kant bedienen salafistische moslims zich van een soort spiegelbeeld. Zij schilderen het Westen af als één decadent blok.

Het zijn niet alleen oppervlakkig gezien spiegelbeelden, maar ook ideologisch gezien. Als je de denkbeelden van het politieke islamisme bestudeert, zul je zien dat ze deze de fascistische veronderstellingen van interne zuiverheid, historische continuïteit en onverenigbaarheid (met andere culturen, PW) exact spiegelen. Daar zijn redenen voor. Bij het bestuderen van deze bewegingen, maken veel mensen de fout door te beginnen met het lezen van de Koran. De Koran is simpelweg een tekst om uit te citeren, indien van toepassing. Ideologie staat voorop, de Koran komt op de tweede plaats.

Speelt dit niet vooral bij de islam?

Hetzelfde geldt voor het christendom. Mensen gebruiken heilige geschriften altijd instrumenteel. Je zult hetzelfde tegenkomen bij Hindoe-nationalisten. Je hoeft alleen maar de namen te verwijderen. Verwijder het woord Rama, of verwijder het woord Mohammed, en kijk naar de onderliggende argumentatie en het ideaalbeeld dat wordt geschetst van de verlangde samenleving…

Het gaat om een vorm van zuiverheid, die verloren is gegaan.

Precies.

Maar hoe moeten we dan met deze salafistische bewegingen omgaan, zonder in de val van het populisme te trappen?

Dat is heel goed te doen, en wel met allerlei maatschappelijke mechanismen. Want uiteindelijk is die ontvankelijkheid voor het salafisme mogelijk gemaakt door de Europese staten. Door de Nederlandse, de Zweedse, de Britse overheid, die uit naam van tolerantie de opkomst van parallelle gemeenschappen hebben aangemoedigd en essentiële mechanismes van sociale integratie compleet hebben ontweken. Naar mijn mening een geweldige inschattingsfout. Als bijvoorbeeld Syrische immigranten aankomen in Duitsland, vertrouwt de overheid ze toe aan de zorg van moskeeën. Absurd!

Zo gaat het er echt niet meer overal aan toe.

En terecht. We moeten ze integreren met behulp van overheidsmechanismen, zoals onderwijs. En natuurlijk is werk cruciaal. Deze jonge mannen, en soms vrouwen, die zich aansluiten bij Daesh (Arabische naam van Islamitische Staat, PW) en het leuk vinden om willekeurig mensen te vermoorden, brengen niet iets van buitenaf met zich mee, maar de mentaliteit van een Europese onderklasse. Want als ze een andere afkomst hadden, zeg de Duitse, waren ze misschien wel skinheads geworden.

Toch beroepen deze macho’s zich op het geloof.

‘Het Leitmotiv is een vorm van anarchisme. Deze kerels gaan naar Daesh zonder dat ze iets van religie weten.’

Dan haalt Al-Azmeh een bureaula open en trakteert hij op een reep melkchocolade. Zelf neemt hij er ook eentje. We praten over zijn vaderland, dat hij door de oorlog al jaren niet meer heeft kunnen bezoeken. ‘Er is daar nog wat familie, een handvol vrienden, maar niet veel meer.’

De Arabische Lente, die hoopvol begon, is uitgemond in gruwelijke burgeroorlogen. Ziet u ook positieve ontwikkelingen in de Arabische wereld?

Op dit moment niet, ben ik bang.

Echt geen enkele?

Okay, één positieve ontwikkeling: er is een behoorlijk grote Arabische middenklasse aan het ontstaan. Al is dit voornamelijk een transnationaal fenomeen: ze zijn tamelijk verspreid over de verschillende Arabische landen. Mensen die hoogopgeleid zijn, en erg succesvol. Sommigen weten zich een plek te verwerven in het overheidsapparaat van landen als de Verenigde Arabische Emiraten, Egypte of Marokko.

Maar wat religie betreft…? Er zijn wel pogingen door intelligente overheden, zoals de Marokkaanse, om religie onder een vorm van verstandige controle te brengen. Maar op andere plekken wordt geloof nog steeds te veel als instrument ingezet door de overheid. En de niet-officiële takken zijn volkomen losgeslagen. Cowboy-islam.

Een uitgebreide versie van dit interview staat in het boek ‘Ik Brul, dus Ik Ben: filosofen over het populisme’, dat eind dit jaar verschijnt bij uitgeverij Boom.

Journalist en columnist. Schrijft over alwat voor zijn pen komt, van Haagse politiek tot terrorisme. Beukt er graag op los met de filosofenhamer. Classicus en volgeling van Dionysus, liefhebber van spot en ironie, slaat nooit een cappuccino af.