Diederik Stapel en Anton Dautzenberg traden zondag op in Boeken. Ik viel van de ene verbazing in de andere over wat zij omtrent wetenschapsbeoefening beweerden.

STEUN RO

Een geliefd bijbaantje onder studenten was ooit het enquêteren voor (markt)onderzoekbureaus. Je kreeg een bepaald bedrag per ingevuld formulier, een welkome aanvulling op het karig studentenbudget. Sommige studenten dachten iets heel slims te hebben gevonden. Ze vulden op een zonnig plekje in het stadspark een groot aantal formulieren zelf in. Mooi meegenomen, makkelijk verdiend en snel weer thuis. Meestal liepen ze al vrij snel tegen de lamp omdat er toch een zekere systematiek in hun antwoorden was geslopen die het onderzoeksbureau opviel.

ANP KOEN VAN WEEL

Waarom deze onnozele herinnering opgehaald? Omdat hij model staat voor wat de psycholoog Diederik Stapel drie jaar geleden heeft gedaan. Eigenlijk ging Stapel een stapje verder omdat hij niet willekeurig gegevens invulde, maar gegevens die zijn te onderzoeken stelling bevestigden. Daarmee tast je de wetenschapsbeoefening in zijn wortels aan.

Het wetenschappelijk proces behoort immers als volgt te gaan: je beweert iets en je confronteert die stelling met in de werkelijkheid waargenomen feiten. Die feiten kunnen dan wel of geen verklaring geven voor de stelling. In het eerste geval is jouw bewering juist, totdat hij door een ander weerlegd wordt. Om anderen juist daartoe in de gelegenheid te stellen moeten zij kunnen beschikken over het materiaal, de data, dat jij hebt gebruikt om je stelling te verifiëren. Het is met name deze mogelijkheid die men op het oog heeft als men spreekt over de objectiviteit van wetenschapsbeoefening.

Stapel heeft met een collega, de heer A.H.J. Dautzenberg, een nieuw boek gelanceerd met de titel De Fictiemachine. Het is een verslag van vele gesprekken die de auteurs met elkaar hebben gehad. Beide zaten diep in de put door wat hen overkomen was en zij bleken grote steun aan elkaar te hebben om uit die put te geraken.

Stapel en Dautzenberg in Boeken

Afgelopen zondag traden beide heren op in het programma Boeken van Wim Brands. Ik viel van de ene verbazing in de andere. Dautzenberg blijkt economie te hebben gestudeerd in Tilburg. Hij zegt de wetenschap vrij goed te kennen. ‘Wat hij (Stapel)heeft gedaan, gebeurt in mindere mate over de gehele breedte’. Wat later zegt hij nog eens dat ze het allemaal doen. Laten we hopen dat hij het over de donkere bossen van Tilburg heeft.

En passant geeft Dautzenberg er blijk van een heel eigenaardige opvatting over het bedrijven van wetenschap en het werken met modellen te hebben. Hij kwam in Tilburg aan en ‘verbaasde zich meteen over de hele retoriek rondom die modellen: dit is de waarheid. Economen pretendeerden de waarheid in pacht te hebben.’

Eenieder die ook maar iets van modellen heeft begrepen weet dat zij nooit de pretentie hebben de Waarheid te zijn. Een model is een schematische abstractie van een deel van de werkelijkheid (iets anders dan Waarheid). Je kunt het in elk leerboek lezen en bijna elke inleiding van de publicaties van het Centraal Planbureau dat vooruitberekeningen maakt van de ontwikkeling van onze economie waarschuwt ervoor dat de uitkomsten verkregen zijn op basis van bepaalde veronderstellingen. Ze hebben geen absolute geldigheid. Dat weten ze ook in Tilburg.

Dautzenberg, die met het gebruik van veel ingewikkelde woorden zijn betoog luister bij dacht te zetten, sprak vervolgens over de objectiviteitsclaim van de wetenschap. Objectiviteit in de zin van het verkondigen van de Waarheid. Eigenlijk moet volgens hem Stapel worden geprezen omdat die heeft aangetoond dat de wetenschap boterzacht is. Dan heb je het dus echt niet begrepen. 

Jij-bakken

Stapel vond dat in zijn geval de proportionaliteit is verdwenen. Waarom moest hij na drie jaar en na het vervullen van zijn straf nog met de dood en dergelijke worden bedreigd? En waren er niet veel ernstiger fraudeurs die na enige tijd weer gewoon in de maatschappij werden opgenomen?

Hij heeft gelijk dat wat er zoal op de sociale media over iemand uitgestort wordt schandelijk is. En dan was er die wetenschapper in de medische wereld die koffers met geld van de farmaceutische industrie ontving en later hoogleraar werd. Tja, ook die misstanden zijn er, het blijft mensenwerk.

Het lijkt wel of Stapel met dit soort jij-bakken en ‘het-kan-nog-veel-erger’-verhalen zijn eigen casus wil relativeren. Intussen heeft hij wel het vertrouwen in het wetenschappelijk onderzoek ernstig beschadigd en de eed die hij heeft afgelegd bij het aanvaarden van zijn doctorstitel geschonden. Alle reden om je een tijd heel rustig te houden en niet je misvattingen over wetenschap nog eens in een boek en op tv uit te venten.