De Hoge Raad heeft de veroordeling van een voormalig Aivd-medewerkster wegens het lekken van staatsgeheimen bekrachtigd, hoewel het bewijs afkomstig is van het onrechtmatig afluisteren van een journaliste.

STEUN RO

De Hoge Raad deelt hiermee een tik uit aan de journalistiek, maar ook aan de oud-medewerkster van de geheime dienst. Het betekent dat de verdachte, Heleen S., na aftrek van voorarrest nog zo'n tien maanden celstraf moet uitzitten. De zaak van haar partner, Hans H., die eerder door het gerechtshof Den Haag eveneens veroordeeld werd, moet daarentegen wél over gedaan worden, omdat de Hoge Raad oordeelt dat onvoldoende is bewezen dat hij daadwerkelijk een rol had in de informatie-overdracht tussen Heleen S. en De Telegraaf.

Journaliste Jolande van der Graaf werd jaren geleden al ontslagen van rechtsvervolging en haalde bovendien haar gelijk bij de Nationale Ombudsman, omdat de Commissie van Toezicht op de inlichtingendiensten (CTIVD) oordeelde dat toenmalig minister Guusje ter Horst geen toestemming had mogen geven voor het afluisteren van Van der Graafs telefoon.

De grote vraag daarop was of de verzamelde gegevens wél ingezet mochten worden tegen de Aivd-medewerkster en haar partner, die samen de vermeende bron zouden zijn van twee Telegraaf-stukken waarin staatsgeheime informatie zou staan. De rechter oordeelde in 2010 van niet en sprak de twee vrij, maar het gerechtshof in Den Haag vond van wel en veroordeelde het stel in 2013 alsnog. Weliswaar niet voor het lekken van informatie over Irak, omdat het hof daarvoor onvoldoende bewijs vond gezien het feit dat die informatie bij tientallen mensen aanwezig was, maar wel voor het lekken over de veiligheid van de Dalai Lama die in juni 2009 Nederland bezocht.

Klokkenluiders

De Hoge Raad bevestigt nu het vonnis van het hof in de zaak van Heleen S. en oordeelt dat de bescherming van de journaliste zich niet uitstrekt tot bronnen, die vanwege hun rol als (oud-)medewerker van de dienst behoren te weten dat zij staatsgeheimen op geen enkele manier publiek mogen maken. Opvallend is dat advocaat-generaal Taru Spronken in september vorig jaar in haar conclusie, een soort advies aan de Hoge Raad, nog expliciet een uitzondering maakte voor zogeheten klokkenluiders – al vond zij dan dat deze twee niet tot die categorie behoren, omdat ze het lekken ontkenden en geen 'publiek' motief hadden geuit.

Deze visie van Spronken komt niet terug in de uitspraak van de Hoge Raad, wat jammer is voor de journalistiek, omdat in dat geval potentiële bronnen die in een publiek belang handelen, bijvoorbeeld om een misstand aan te kaarten, hadden mogen hopen op enige rechtsbescherming als afgeleide van het bronbeschermingsrecht. Dat blijft nu dus onduidelijk en dat schuurt. Zeker omdat de aanleiding van de telefoontaps gelegen is in een stuk dat Van der Graaf eind maart 2009 samen met een collega publiceerde onder de titel 'Aivd faalde rond Irak'.

Hierin stond dat de dienst voor de inval in Irak het kabinet-Balkenende op het verkeerde been had gezet door de militaire capaciteiten ('massavernietigingswapens') van Saddam Hoessein te hoog in te schatten, veelal steunend op de taxaties van hun Britse collega's. Op dat moment was dat de commissie-Davids net, na zware politieke druk, door Balkenende aan het werk gezet om te achterhalen hoe de steun van Nederland aan de inval in Irak tot stand was gekomen. Een publiek thema. En waar de oppositie zich al opmaakte voor een flinke strijd met het kabinet, kreeg hier in de krant juist de geheime dienst de zwarte piet toegespeeld.

Met veel details, waarvan de Aivd al snel concludeerde dat die uit een interne analyse moesten komen die gemaakt werd ten behoeve van de commissie Davids, en die was rondgemaild naar meerdere medewerkers, waaronder Heleen S. Toen uit het afluisteren van Van der Graafs telefoon bleek dat de journaliste contact had met de partner van S. was de conclusie dus snel getrokken dat dit tweetal aan de basis stond van die publicatie. Maar wat daarbij over het hoofd is gezien, al dan niet bewust – welke geheime dienst houdt van zwarte pieten? – is dat het Telegraaf-artikel ook inside informatie bevat die zeker niet in die interne analyse stond, zoals ook door andere Aivd-medewerkers is toegegeven bij de verhoren achter gesloten deuren. Kortom, het kan bijna niet anders of er is ook (daarnaast of uitsluitend) een andere bron geweest voor de krant, maar daar is verder geen serieus onderzoek naar gedaan.

Eenvoudiger

Voor het stuk over de Dalai Lama – dat gelekte informatie over bedreigingen aan diens adres bevat – lijkt het een stuk eenvoudiger te liggen, op basis van afgeluisterd telefoonverkeer. Maar ook omdat de verdachten niet geheel consistent verklaard hebben over een ontmoeting met Van der Graaf in hun eigen woning en waarom Heleen S. uitgerekend op de dag van publicatie van het Dalai Lama-verhaal een Telegraaf kocht.

Maar ook daar is er iets vreemds aan de hand: Heleen S. werkte niet (meer) op die bewuste afdeling die over de Dalai Lama gaat. En alle afdelingen vormen gesloten compartimenten, zodat ieder slechts weet wat er op het eigen 'gebied' speelt. De Aivd stelt dat zij die autorisatie toch had en anders die kennis wel kon verkrijgen door mee te kijken op de computer van een kantoorgenoot, of een uitdraai te vinden bij de printer, of er over te spreken met een collega. Er zijn geen inloggegevens of andere bevestigingen dat iets hiervan inderdaad – tegen de regels – gebeurd is. En als dat wel het geval zou zijn, krijgt het zelfs de schijn van een opzetje om iemand in de val te laten lopen.

Het blijft op zijn minst onbevredigend, ja het riekt naar tunnelvisie, dat allerlei scenario's niet goed zijn onderzocht. Hans H. krijgt weliswaar een herkansing, zijn partner – die onder de naam Heleen de Waal een boek schreef over haar ervaringen – wacht de trieste terugkeer naar de gevangenis. En de drempel om de pers vertrouwelijk te informeren over op zichzelf belangwekkende zaken (echte dan wel vermeende misstanden) wordt een stukje of misschien wel een flink stuk hoger. 

    Journalist en columnist. Schrijft over alwat voor zijn pen komt, van Haagse politiek tot terrorisme. Beukt er graag op los met de filosofenhamer. Classicus en volgeling van Dionysus, liefhebber van spot en ironie, slaat nooit een cappuccino af.