Eigenlijk wisten we het al lang. De media bedonderen nieuwsconsumenten met hun oorlogsverslagen. Historicus Louis Zweers toont dat glashard aan in een lijvig boek over de reportages uit Nederlands-Indië. Een les, ook voor het heden.

STEUN RO

(Eerder verschenen op 21 november 2013)

Veel vrienden zal Louis Zweers niet maken bij de media en Defensie met zijn laatste uitgave 'De gecensureerde oorlog'. Dat weet ik uit ervaring. Het venijn zit er namelijk in dat sinds de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog (1945-1949) bij de Nederlandse oorlogsverslaggeving weinig is verbeterd. Nog altijd laten journalisten zich ringeloren, en naaien de voorlichtingsdiensten hen en ons een oor aan. Het is dankzij Zweers dat we de harde, niet te weerleggen feiten, uit ons Indisch verleden krijgen gepresenteerd.

Eerste slachtoffer

Het is een oud maar tijdloos adagium: de waarheid is het eerste slachtoffer in een oorlog. Toen Nederlandse militairen in 1945 naar voormalig Nederlands-Indië, het tegenwoordige Indonesië, werden gestuurd, moest de beeldvorming worden gestroomlijnd.

Militairen versus media in Nederlands-Indië 1945-1949

Waarom? Omdat de verantwoordelijke politici en de militaire gezagsdragers bang waren voor een beschadigd imago. Ruim 150.000 Nederlandse militairen vochten in de Gordel van Smaragd, waarvan er bijna 6.000 omkwamen door geweld, ziektes en ongelukken. Plus zo'n 100.000 Indonesiërs. Met beelden van uiteengescheurde lichamen van voor- of tegenstanders zou het feest snel zijn afgelopen. De publieke opinie zou te zeer geschokt raken.

Terwijl het rooms-rode kabinet een elegante manier zocht om uit de groene hel te stappen. Dat gebeurde via verschillende akkoorden, als dat van Linggadjati (25 maart 1947), de Renville-overeenkomst (17 januari 1948) en uiteindelijk op 27 december 1949 bij de soevereiniteitsoverdacht. Vier jaar lang moest daarvoor het rode potlood worden gebruikt in verslagen naar Nederlandse kranten en moesten foto's worden vernietigd die het ware beeld toonden van de twee politionele acties in 1947 en 1948 en de bloedige nasleep.

Het is geen fraaie geschiedenis. Criticasters kwamen Indonesië niet binnen. NRC-journalist Chris Scheffer werd door zijn eigen krant ontslagen als correspondent omdat hij de kant van de republikeinen wilde belichten. Onafhankelijke berichten werden toen door het gros van de Nederlandse hoofdredacteuren overigens geheel niet gewaardeerd. Scheffer ging voor het Amerikaanse persbureau AP werken, maar werd ook daar door de legervoorlichting dwars gezeten. Terwijl de 'embedded' verslaggevers aan de dis schoven met de legerleiding.

Afghanistan

De paralellen met de huidige oorlogen waaraan Nederland deelneemt zijn onweerlegbaar. Het boek besteedt er uiteraard geen aandacht aan, maar het viel mij wel op. Heette het Indonesische opstandelingenleger TNI onder de politieke leiding van Soekarno in de propaganda een 'loslopende bende', tijdens de 'vredesmissies' in Afghanistan (2003-2013) kregen tegenstanders het predikaat: 'Opposing Militant Forces'. Noem ze vooral niet bij naam, denkt een sluwe voorlichter, want dat maakt ze menselijk. De nadruk op het herstel van een verwoeste theefabriek op Java staat in de propaganda gelijk aan het opkalafateren van een gebombardeerd dorp in Chora, Uruzgan. Noem de oorlog niet. Zeg dat alles beter gaat dankzij opbouwprojecten. Het tafereel van langs de kant van de weg zwaaiende burgers werd in beide oorlogen wel gepruimd.

Noem ze vooral niet bij naam, denkt een sluwe voorlichter, want dat maakt ze menselijk

Beelden van gebombardeerde of verbrande huizen waren in beide oorlogen taboe. Ook uit Uruzgan werden de eerste jaren geen verwoeste gebouwen getoond, niet door de Volkskrant, de Telegraaf, NRC Handelsblad of het NOS-journaal. Terwijl ze er wel waren. Net als de gewonden en doden. “Alles wat dood en verderf was, werd er in ieder geval uitgegooid. Alles wat vrolijk was naar Holland gestuurd,' vat een oud-voorlichter uit die tijd samen. Toenmalig premier Drees kreeg overigens de lijkenfoto's wel onder ogen. Ze dienden als drukmiddel van Defensie voor het opvoeren of rechtvaardigen van hun operaties.

KarskensGecensureerdeoorlog

Het boek – een leesvriendelijke versie van het proefschrift – is onderverdeeld in hoofdstukken over de macht en manipulaties van de leger (DLC)- en marinevoorlichtingsdienst (MARVO) in Batavia – nu Jakarta, de verschillen in aanpak van de Nederlandse journalisten, de houding van hun meer kritische buitenlandse collega's en de onderdanige republikeinse pers. Want, dat moet gezegd worden, ook aan de Indonesische zijde werd persvrijheid niet serieus genomen. Dus het was slecht aan beide zijden.

Alles wat dood en verderf was, werd er in ieder geval uitgegooid

Als auteur van een tiental eerdere boeken over Nederlands-Indië kun je Zweers de belangrijkste koloniale mediageschiedenis van Nederland, die over Indonesië vlak voor de onafhankelijkheid, wel toevertrouwen. Zijn eindoordeel is hard: “Recapitulerend kunnen we constateren dat de professionele voorlichtingsdiensten min of meer de agenda en het nieuws in Nederland over de strijd in Nederlands-Indië bepaalden' en 'ze hadden de neiging tot neutralisering en rechtvaardiging van het koloniale conflict”. Op een handjevol journalisten na als Frans Goedhart, Jacques de Kadt van Het Parool en de ontslagen NRC-journalist Chris Scheffer liep het journaille mee in de pas.

Rechtbreien

'De gecensureerde oorlog' is een must read voor journalisten, historici, militairen maar ook zeker beleidsmakers in Den Haag. Petje af voor Louis. Vraag blijft of de ambtenaren van de legervoorlichting in Den Haag dit boek überhaupt willen lezen. Zo ja, waarschijnlijk met rode wangen. Ik zie ze denken: shit, we doen het nog steeds fout. Maar ik kan ze geruststellen. Of ze het verkeerd doen qua voorlichting is betrekkelijk. Een onjuiste oorlog krijg je publicitair nooit recht gebreid, dat heeft de geschiedenis inmiddels geleerd.

De gecensureerde oorlog, Militairen versus media in Nederlands-Indië 1945-1949, is een uitgave van Walburg Pers uit Zutphen en kost 49,50.

Arnold Karskens is Neerlands meest onafhankelijke en ervaren oorlogsverslaggever. Muckraker. Nachtmerrie voor nazi’s en andere oorlogsmisdadigers. Auteur van tienŒ boeken. Onderzoeksjournalist die nooit ‘nee!’ als antwoord accepteert. Lastig, dwars & gehaat door zijn vijanden, maar Last Man Standing voor mensenrechten en vrijheid van meningsuiting.

Geef een antwoord