Vredesweek 2017. Kerkelijke conflicten en scheuringen met veel impact

STEUN RO

Een lange adem

Wat is de aard van het conflict tussen het sjiieten en soennieten? Deze vraag wordt mij geregeld gesteld, aldus Prof. mr. dr. Afshin Ellian (Teheran, 1966) hoogleraar Encyclopedie van de rechtswetenschap en wetenschappelijk directeur van Instituut voor Metajuridica aan de rechtenfaculteit van de Universiteit Leiden. De kiem van het conflict ligt in de zevende eeuw en ging over de vraag wie Mohammed moest opvolgen, zo betoogt hij in een artikel in Elsevier (20 juni 2014). Een lezer reageert daarop als volgt: Het valt niet mee het verschil tussen de diverse familieleden en stromingen te plaatsen; hebben de Katholieken en Protestanten in Europa ook zoveel strijd en problemen gehad, zo ja, dan mag ik hopen dat die strijd anno 2017 volledig is gestreden. Het zou dan zo’n 500 jaar hebben gekost.

De actualiteit:

In de media werd onlangs aangekondigd dat de gemeente Elburg voornemens een museum te wijden aan de Reformatie.De religieuze beweging in het begin van de 16e eeuw die ten doel had hervormingen in de rooms-katholieke kerk tot stand te brengen en leidde tot de oprichting van protestantse kerken. Op de website lezen we: waarom een Reformatiemuseum? Omdat er nog geen Reformatiemuseum is in ons land, terwijl de Reformatie één van de belangrijkste gebeurtenissen – of zo men wil de grootste revolutie is geweest in de geschiedenis van Europa en ook in Nederland diepe sporen heeft getrokken. De beweging wordt niet voor niets het begin van de moderne tijd genoemd en heeft Europa onder meer vrijheid gebracht. De Duitse Reformator Maarten (1483-1546) Luther pleitte voor vrijheid van het geweten van de gelovige dat in de Middeleeuwen gebonden was aan het strenge biecht- en boetesysteem van de katholieke kerk. Een systeem waarbij van de gelovige een grote mate van boete en berouw gevraagd werd alvorens hem de absolutie aan werd gezegd. We zullen zien of dat heden nog tot ophef leidt.

Scheuring

Prima, maar meer recente vaderlandse kerkgeschiedenis biedt ook nog materiaal. Komt dat ook aan bod in het nieuwe museum? Denk aan de kerkscheuringen die bekend staan onder de verzamelnaam Doleantie. De nagalm van een van de kerkscheuringen (meer bekend dus als de doleantie) van 1886 klinkt nog lang. Misschien tot de dag van vandaag? Vaak zijn de kleine geschiedenissen representatief van de impact destijds. Een van de vele voorbeelden:

Doleantie

Achter deze eenvoudige annonce gaat naar mijn smaak een wereld schuil. In werkelijkheid is deze annonce veel kleiner dan de weergave hierboven. Zij is te lezen in de (gedigitaliseerde) Heraut van 2 september 1894. Dankzij zoekmachine Delpher van de Koninklijke Bibliotheek is de Heraut sinds mei 2017 digitaaal beschikbaar. De Heraut is het lijfblad van de Gereformeerde Kerken in Nederland, waar Afscheiding en Doleantie elkaar in 1892 in vonden . Er staat -op de voorpagina- dat ingekomen is bij dominee Houtzagers een aantal bedragen. Dit ten dienste van Kootwijk’s  scholen. Een van de donateurs is (Te) Gussinklo, die een bedrag in guldens heeft geschonken. Welk bedrag blijft vooralsnog een raadsel. Komt het omdat de documentscanner het betreffende getal, dat juist op een vouwlijst ligt, niet heeft meegenomen? De OCR scanning is niet perfect. Een andere mogelijkheid is dat de redactie van de Heraut op verzoek van de donateur het bedrag heeft uitgewist. Er heeft wel iets gestaan, want met enige moeite is een punt-comma zichtbaar. Meer zekerheid verschaft wellicht het originele papieren magazine. Waarom deze schenking ten behoeve van Kootwijks scholen op de Veluwe, en dat vanuit Aalten in de Achterhoek? Want dat staat er nadrukkelijk bij vermeld. Dat heeft alles te maken met de Doleantie. Dolerenden waren hervormden die in 1886 uit hun kerk traden, omdat ze die onvoldoende principieel belijdend vonden.En dat laatste ging knellen.

Veluwe

In het boek De Doleantie van J.C. Rullmann (uitgegeven 1916), komt in het register de naam dominee Houtzagers op een totaal van 17 tekstverwijzingen. Dhr. J.H. Houtzagers werd in een tijd dat er notabene een schrijnend tekort was aan predikanten, afgewezen door de Hervormde Synode. In 1885 was hij als kandidaat (zoals ze dat toen noemden: proponent) aangezocht voor een langer bestaande vacature in Kootwijk. Echter bij de Synode bestond grote weerstand tegen kandidaten van de Vrije Universiteit, waarvan juist Houtzagers de eerste afgestudeerde was. Toch werd Houtzagers door Kootwijk beroepen. Echter hij werd dus niet toegelaten tot het proponent-examen. Er werd een list bedacht door hem alvast tot godsdienstonderwijzer te gaan benoemen, maar dat wilde hij zelf niet. Daarvoor had hij geen studie theologie gedaan! Evenmin wilde hij uitwijken naar België. Een inderhaast samengestelde commissie nam op 20 november 1885 in Utrecht een examen af. De kandidaat slaagde. Kootwijk was zo de eerste kerk “in Doleantie”.

Aalten

In Aalten (Gld) leidde de Doleantie later, in het voorjaar van 1887 tot grote maatschappelijke onrust. Genoemde Willem te Gussinklo, pijpenfabrikant, speelde daarin een nadrukkelijke rol als vice voorzitter van het Kerkbestuur (en schoonvader van de voorvechter dominee Gangel). De schenking aan “de Kootwijks scholen”, weliswaar een decennium later, via dominee Houtzagers kan naar mijn smaak niet anders zijn dan een onverholen uiting van sympathie en lotsverbondenheid. Wat overigens onverlet laat, dat de toestand van de scholen in Kootwijk op een zeker moment volstrekt onacceptabel was. Dat lezen we hier.

Doleantie

In 1920 wordt via een drietal rouwadvertentie in de Heraut stil gestaan bij het overlijden van deze Willem te Gussinklo. Zo was hij voorzitter van het bestuur van ’s Heerenloo, ook op de Veluwe. Begin twintigste eeuw keek men heel anders aan tegen mensen met een verstandelijke beperking. Wat nu een scheldnaam is, was toen een gebruikelijke term: idioten. Het beeld van gekken of idioten was voor lange tijd die van mensen die buiten de samenleving vielen. Ze woonden thuis, soms onder erbarmelijke omstandigheden in hokken en schuurtjes. Of werden opgenomen in gestichten als ‘s Heerenloo waar ze beter tot hun recht kwamen. Op de foto zien de te Gussinklo (kruisje boven zijn hoge hoed) temidden van andere betrokkenen bij ‘s Heerenloo.

sHeerenloo

Met dank aan Dr. Gert van Klinken, docent Kerkgeschiedenis aan de  Protestantse Theologische Universiteit (Amsterdam) voor zijn waardevolle op-en aanmerkingen en de bemiddeling van Drs. Wiljan Puttenstein, Hoofd bibliotheek en archivaris van de Bibliotheek Protestantse Theologische Universiteit (Amsterdam)

.http://www.elsevierweekblad.nl/buitenland/blog/2014/06/waarom-sjiieten-en-soennieten-elkaar-naar-het-leven-staan-1545693W/

http://historianet.nl/maatschappij/godsdienstgeschiedenis/wat-is-het-verschil-tussen-sjiieten-en-soennieten

https://www.reformatiemuseum.nl

http://www.onderwijsgeschiedenis.nl/Geschiedenis-van-het-ontstaan-van-Chr-Scholen/

https://www.sheerenloo.nl/wie-zijn-wij/historie/digitaal-museum

http://www.protestant.nu/Encyclopedie/tabid/359/Page/doleantie/Default.aspx

https://gereformeerdekerken.info/afscheiding-doleantie-en-vereniging/

https://gereformeerdekerken.info/2016/07/02/voorm-geref-oosterkerk-aalten-wordt-afgestoten/

http://www.kerkvenster.nl/joomla/index.php/kerkvenster-download-2/category/2-jaargang-14#

http://www.mijngelderland.nl/inhoud/canons/barneveld/kerkscheuring-in-kootwijk-en-voorthuizen

https://gereformeerdekerken.info/afscheiding-doleantie-en-vereniging/