Het AIVD-stel dat verdacht wordt van het lekken van staatsgeheimen over ‘Irak’, moet opnieuw voor de rechter komen. Het (geheime) dossier wijst ook een andere richting op.

STEUN RO

Kafka in de polder. Een van de bizarste rechtszaken van de laatste jaren, waarin het bewijsmateriaal zo geheim is dat zelfs de rechter het niet zelf kan controleren, krijgt een vervolg. Er komt een hoger beroep in de zogeheten AIVD-lekzaak, bevestigt strafpleiter Inez Weski.

Een eerste zitting staat gepland in april. Maar de twee verdachten kunnen onmogelijk de (enige) bron zijn van de staatsgeheimen die indertijd via een artikel in De Telegraaf op straat kwamen te liggen, zo toont onderzoek van De Pers aan.

Voor wie het niet meer zo scherp voor de geest staat, een korte terugblik. 28 maart 2009. De Telegraaf valt op de mat bij Gerard Bouman, die in december 2007 Sybrand van Hulst opvolgde als hoofd van de AIVD. Boem!

Hij kan niet om de koeieletters heen: ‘AIVD faalde rond Irak’.

Op de voorpagina onthult de krant hoe de dienst Balkenende op het verkeerde been zette door ‘blind’ te vertrouwen op de Britten. Die beweerden heel stellig dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikte, en de AIVD nam dat ‘klakkeloos’ over. Van Hulst stond in voor de Britten, terwijl later zou blijken dat die (net als de Amerikanen) er hopeloos naast zaten met hun intelligence over atoombommen en chemische wapens. Dat soort kritiek zou inmiddels de boventoon voeren bij ambtelijke evaluaties in Den Haag, aldus de krant.

Bouman is van de kook die ochtend.

Zijn dienst krijgt de zwartepiet toegespeeld voor de politieke steun aan de inval in Irak én er liggen staatsgeheimen op straat. Hij besluit om, met toestemming van toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Guusje ter Horst, een zeldzame stap te zetten: de telefoon van Telegraafjournaliste Jolande van der Graaf wordt afgeluisterd. Al snel komen ze erachter dat zij contact heeft met ene Hans, een oud-AIVD’er. Automatisch valt de verdenking op hem en zijn partner Heleen, die dan nog bij de dienst werkt.

Zij had namelijk de derde concept- versie van een staatsgeheime notitie in haar mailbox gekregen. Uit een tekstanalyse door de dienst zou blijken dat dit stuk, waarin de AIVD inventariseerde wat zij in de jaren 2002 en 2003 rapporteerde over Irak, aan de basis stond van het Telegraafartikel.

De twee hadden de schijn tegen: Jolande en Hans hadden elkaar leren kennen via een gemeenschappelijke kennis, en de verslaggeefster is begin juni 2009 op bezoek geweest – waarbij ze ook Heleen de hand schudde.

Maar schijn is nog geen werkelijkheid.

Tientallen medewerkers hadden die notitie gekregen, zo erkent de AIVD, en bij Hans en Heleen thuis is het gewraakte document niet gevonden.

Een paar andere geheime stukken wel: stom, maar vrij onschuldige bijvangst.

Het stel werd na strafrechtelijke vervolging in juli 2010 vrijgesproken, omdat de rechter een streep haalde door het afluisteren van de journaliste.

Zoiets mag alleen als de nationale veiligheid in het geding is, bijvoorbeeld bij het vermoeden dat met het afluisteren misschien een terroristische aanslag voorkomen kan worden.

Het moge duidelijk zijn dat dit niet aan de orde was: er was achterhaalde informatie over Irak gelekt, die bovendien in landen als Amerika en Engeland al jaren geleden gefileerd was – door onderzoekscommissies à la Davids.

Hulde dus voor de principiële opstelling van de rechtbank, die daarmee alle bewijs ongeldig verklaarde.

Maar het is onzeker of het gerechtshof diezelfde redenering zal volgen, en dan wordt het weer spannend. Terwijl het bewijs tegen de twee, die als enige schuldigen worden aangemerkt, flinterdun is. De notitie die volgens de dienst gelekt is, heeft namelijk een heel ander karakter dan het Telegraaf-artikel, zo heeft De Pers kunnen vaststellen.

Die notitie is opgesteld met het oog op de politieke aandacht voor ‘Irak’ en de toen net begonnen commissie- Davids. Een vrij onervaren AIVD’er heeft het archief geplunderd om te zien wat de dienst in 2002 en 2003 feitelijk had geadviseerd. Het stuk bestaat uit een compacte, nogal droge opsomming van wat de AIVD zei over de nucleaire, biologische en chemische wapens van Saddam. Over zijn langeafstandsraketten en eventuele banden met Al-Qaida.

Het zou kunnen dat die feitelijke informatie in de krant uit de notitie komt. Maar het is hoe dan ook een mysterie waar de keiharde beschuldiging aan het adres van de dienst vandaan komt.

Duim

Van der Graaf en haar co-auteur Joost de Haas zogen die harde kritiek op Van Hulst vast niet uit hun duim.

Waar baseerden ze die dan op? Inmiddels zijn, dankzij hardnekkig doorzetten van een aantal media, zo ongeveer alle Irak-documenten uit 2002 en 2003 openbaar gemaakt. En in die grote brij bevindt zich precies de brief van Van Hulst aan Balkenende waaraan De Telegraaf refereert. In dit schrijven (zie kader) bevestigt het AIVD-hoofd stap voor stap een Brits Irak-rapport dat op 24 september 2002 openbaar was gemaakt.

Op veel punten zegt Van Hulst dat zijn dienst daar geen ‘eigen’ gegevens over heeft, maar niettemin is hij ‘overtuigd van de validiteit’ van de Britse intelligence. Dankzij de commissie- Davids weten we dat deze brief niet bijzonder representatief is, want de AIVD en MIVD waren over het algemeen juist terughoudender dan het kabinet – dat zich meer liet leiden door de alarmistische verhalen van de Amerikanen en Britten.

Maar dit schrijven van Van Hulst maakt het Telegraaf-artikel wél begrijpelijk.

Het is vrijwel onmogelijk dat Heleen en Hans over deze brief beschikten, het wordt ze bovendien ook niet ten laste gelegd. De vraag is dus uit welke hoek die brief dan wel bij de krant kwam. Het kan immers bijna niet anders dan dat het spoor elders gezocht moet worden.

Nu komen andere scenario’s in beeld.

Advocaat Weski (die Heleen bijstaat) wil oud-premier Jan Peter Balkenende graag horen. ‘Alternatieve scenario’s zijn genegeerd door het Openbaar Ministerie. Het past meer bij het artikel dat Balkenende of de mensen die op Algemene Zaken voor de informatiestroom zorgden, daarbij betrokken waren. Die hadden er ook meer belang bij.’

Bij de rechtbank ving ze nog bot, maar Weski heeft goede hoop dat het hof haar wens zal honoreren. ‘Rechters accepteren steeds minder dat de geheime diensten informatie over de muur gooien die ze niet mogen toetsen.

Ze eisen meer onderzoek.’ De advocate bedoelt dat rechters minder snel genoegen nemen met bewijsmateriaal dat afkomstig is van de AIVD, waar ze geen zicht op hebben, en daarom openstaan voor opties die nog niet onder de loep zijn genomen.

Zoals een lek bij Balkenende.

Hé, een premier die staatsgeheimen lekt? Het klinkt misschien gek, maar zo vergezocht is het niet.

Om te beginnen kwam de brief van Van Hulst – die hoogstwaarschijnlijk de kern vormt van ‘AIVD faalde rond Irak’ – binnen bij Rob Visser, toenmalig secretaris-generaal van Algemene Zaken en coördinator van de beide inlichtingendiensten.

Het was zijn taak om de premier daarover advies te geven. Opvallend is dat Visser volgens Davids veel te ver ging in zijn functie, door op eigen houtje buitenlandse intelligence door te spelen aan Balkenende.

Clou

Er is nog een clou dat De Telegraaf inside info gekregen heeft uit het ministerie van Algemene Zaken. Wie het krantenstuk uitpluist, leest dat ‘topambtenaren’ destijds (ofwel najaar 2002) al achter gesloten deuren de vraag stelden waarom de AIVD zoveel vertrouwen stelde in de Britse diensten MI5 en MI6. Volgens hen was van eigen onderzoek of verificatie door de dienst van Van Hulst nauwelijks sprake. Die topambtenaren kunnen feitelijk alleen maar medewerkers zijn geweest van Algemene Zaken, die de premier raad geven over de inlichtingendiensten.

Dat er toen al kritische noten werden gekraakt, staat niet in het rapport- Davids en – opgelet! – ook niet in de notitie die volgens de dienst gelekt is. Dat laatste blijkt uit het verhoor van de AIVD’er die verantwoordelijk was voor de tekstanalyse. Onder de codenaam ‘AIVD02’ geeft hij toe dat die kritiek van die topambtenaren niet in de notitie te vinden is.

Dat betekent dat De Telegraaf – die terecht zwijgt over zijn bronnen – iemand gesproken moet hebben die direct betrokken was bij die sessie van topambtenaren, en dat Hans en Heleen dus in ieder geval nooit de enige bron kunnen zijn geweest. Wat het nog logischer maakt om bij Algemene Zaken de bron van het hele verhaal te zoeken.

Kandidaten genoeg: bijvoorbeeld inlichtingencoördinator Rob Visser of ene Gert van den Hil (die volgens Davids betrokken was bij de analyse van Britse intelligence). Of Balkenende zelf. Misschien soms na een van de ‘bamischijf-en-borrel-sessies’ met journalisten op het Catshuis, waarover toenmalig spindoctor Jeroen de Graaf vertelt in het boek Haagse fluisteraars van Max van Weezel?

Er is ook nog het scenario dat beide documenten zijn gelekt. Of zelfs een derde document: een latere versie van de notitie, die ruim voor de publicatie in de krant naar Binnenlandse Zaken was gestuurd. De bottom line is dat talloze andere mensen dan de twee officiële verdachten het lek hadden kunnen zijn.

Het is toch niet te veel gevraagd om alle opties grondig te onderzoeken als er jaren gevangenisstraf op het spel staan? Over tunnelvisie gesproken.

Door deze twee als enige schuldigen aan te wijzen en niet breder onderzoek te doen, ligt een nieuwe justitiële dwaling op de loer.

Staatsgeheim

Fundamenteler is dat deze zaak tegen de grenzen van de rechtsstaat schuurt.

Door het afluisteren van een journaliste zonder directe noodzaak. En door de idiotie om achterhaalde informatie over een achterhaalde oorlog nog steeds als staatsgeheim te zien. De bewijsvoering is gebaseerd op een notitie die – zelfs nu alle Irakinformatie openbaar is geworden na de commissie-Davids – ten dele geheim wordt gehouden voor de officier van justitie, de verdediging en de rechter. En op een tekstanalyse die zelfs compleet geheim is.

Het Openbaar Ministerie heeft na ontvangst van het ambtsbericht van Bouman huiszoeking laten doen en de twee verhoord, maar daar is niets uit voortgekomen. Het ‘bewijs’ is dus vrijwel volledig afkomstig van de AIVD. We moeten onze eigen James Bonds op hun blauwe ogen geloven dat het wel snor zit, terwijl het dossier (ook) een andere richting uit wijst.

De hoogste tijd dus om alle bewijs open en bloot op tafel te leggen. En om alle mogelijke verdachten eens beleefd door te zagen.

Dit artikel verscheen eerder in Dagblad de Pers van 16 februari 2012 en is tot stand gekomen op basis van vele (al dan niet vertrouwelijke) documenten en gesprekken met diverse anonieme bronnen.

Journalist en columnist. Schrijft over alwat voor zijn pen komt, van Haagse politiek tot terrorisme. Beukt er graag op los met de filosofenhamer. Classicus en volgeling van Dionysus, liefhebber van spot en ironie, slaat nooit een cappuccino af.

Geef een antwoord