Op een zonnige zaterdag in maart bungelen toeristen nietsvermoedend met hun benen langs de randen van de Herengracht. De muren van de gracht waartegen het water klotst, zijn door de jaren heen moerasgroen en zwart geworden en creëren daardoor een duistere sfeer. Een vrouw haalt haar fiets uit een rek dichtbij de rand van de gracht. Doordat er geen hek voor staat is ze één stap verwijdert van een val in het water. Binnen twee seconden varen er twee rondvaartboten voorbij, waaronder De Prinses Catharina Amalia, de toeristen erin kijken vol verwondering naar de oude herenhuizen en de Amsterdamse bruggen. Zij hebben net als de vrouw geen idee van het gruwel dat zich een maand daarvoor afspeelde bij diezelfde gracht.

STEUN RO

Nelly Duijndam van de SP loopt en fiets wekelijks via deze Herengracht, vanuit haar huis aan de Korte Prinsengracht naar de Stopera. Maar dat deze toeristische trekpleister ook een schaduwzijde kent, is voor haar meer dan duidelijk. Jaarlijks verdrinken er gemiddeld vijftien mensen in de Amsterdamse grachten. Hierdoor besloot Nelly in 2013 om maatregelen te nemen hiertegen, maar ze werd toen niet serieus genomen door andere partijen. “Het ging om dronken mensen die stonden te plassen in de gracht. Dat werd gezien als eigen schuld, dikke bult. Ik was en ben het daar absoluut niet mee eens. Ook al doet iemand iets stoms dan laat je iemand toch niet verdrinken.”

Op maandag 1 februari 2016 werd het lichaam van Richard Cole gevonden in de Herengracht. Sinds zijn dood is Nelly weer vastberaden om haar plannen voort te zetten. “Na 2013 is er eigenlijk niets meer gebeurd. Het lijkt erop dat men gewoon maar accepteert dat er zoveel mensen in de gracht verdrinken. Dat is vreemd, want toen er doden vielen door verkeerd drugsgebruik werd er een grote campagne gestart om mensen te waarschuwen.” Nu zijn de waarschuwingsborden nergens te bekennen. Wel een poster waarop staat: ‘Free your mind festival’, die lees je nu op twee verschillende manieren.

Maatregelen

Ze vertelt verder. “Het is moeilijk aan te tonen waar de mensen in de gracht vallen, omdat ze vaak op een andere plek worden gevonden. Daardoor zijn er geen plekken aan te wijzen waar trappetjes en touwen moeten komen. Ik vind dat die bij uitgaansplekken moeten komen, zoals bij het Rembrandt- of Leidseplein.” Hiernaast pleit ze voor het geven van voorlichting. “Maak duidelijk dat plassen in de gracht gevaarlijk is en zelfs dodelijk kan zijn. Leg flyers neer in hotels en laat bierviltjes bedrukken met een leuke tekst of tekening. Ook de burger kan meehelpen door erop te wijzen dat plassen in de gracht gevaarlijk is. Elke keer als er weer iemand vermist is dan denk ik dat die persoon in de gracht is verdronken. Meestal blijkt dat ook nog zo te zijn. Het maakt mij boos en machteloos dat niemand daar iets aan doet.”

Langs grote delen van de gracht staan geen hekken. Bij het advocatenkantoor ‘Moszkowicz’ staat wel een groter hek, die loopt tot en met de brug naar de Koningssluis bij de Leidsestraat, ook zijn er drie watertrappetjes. Bij restaurant de Herengracht lunchen mensen langs het water. Daar staat wel een hek. Sommigen fietsen zijn omgewaaid waardoor ze dicht op de rand bij het water liggen.
De angst om zelf tijdens de wandeling in de gracht te vallen heeft Nelly niet. “Ik plas nooit in de gracht, dus ben ik ook niet bang om erin te vallen. Maar als ik ’s avonds laat mannen in de gracht zie plassen dan houd ik mijn hart vast. Pas als ik zie dat het goed gaat, fiets ik door.

Ze vertelt opgelucht dat de reacties op haar plannen dit keer door andere partijen serieuzer zijn. Vooral de PVDA maakt zich ook druk om het aantal drenkelingen. “De wethouder heeft beloofd om binnenkort met een voorstel te komen. Dit moeten we even afwachten, maar als het te lang duurt dan ga ik er achteraan!”

Op de Koningssluis maken twee vriendinnen selfies met het heldere water, waarin nauwelijks afval te bekennen is. “This is so funny. I love it”, zegt één van hen. Aan de overkant staat een hotdogkraam. Er vaart een boot voorbij met daarin kinderen met allemaal een reddingsvest. Het water klotst tegen de boot. Aan de zijkant van de kades liggen ook boten, vooral kleine.

Rijkste gracht

“Hier woonden vroeger de rijkeren”, zegt een Nederlands stelletje tegen een Engels twintigjarig meisje. In de veertiende eeuw worden de eerste grachten opgericht: de Oudezijds Voorburgwal en de Oudezijds Achterburgwal. De grachten zijn dan vooral bedoeld voor het vervoeren van goederen. Vanwege de enorme bevolkingsgroei wordt er in 1613 besloten om Amsterdam uit te breiden met de grachtengordel. Hierdoor wordt Amsterdam bijna drie keer zo groot. In 1613 komt de Herengracht, een jaar later de Prinsengracht en weer een jaar later de Keizersgracht. Rondom de grachten vestigen ambachtslieden en bedrijven zich.

De grachtengordel was toen vooral bedoeld zodat de rijkeren er konden wonen. Aan de Herengracht woonden de allerrijksten vandaar dat haar vrij scherpe bocht, ‘De gouden bocht’ wordt genoemd. Sinds 1927 woont de burgemeester in een ambtswoning aan de Herengracht 502. Na de Herengracht volgt de Keizersgracht en tenslotte de Prinsengracht, de langste gracht.

De rijkdom is nu nog steeds terug te zien. Veel panden hebben een glinsterend gouden deurplaatje, deurklink of bel. De deuren zijn vaak donkergroen. Sommigen ramen van panden staan letterlijk scheef. De meeste muren zijn niet beklad. Het pand bij nummer 395 heeft een torentje.

Een man helpt zijn vriendin bij het inparkeren. Er staat geen hek bij de rand van de kade en het water. Tussen de auto en de rand van de kade zit een verschil van nog geen meter. Een 40-plusser zakt op zijn knieën vlakbij een open rand van de gracht om een foto te maken van een narcis. Hij kijkt niet achterom en kan dus ieder moment in de gracht vallen, net zoals de vijftien anderen die jaarlijks in de grachten verdrinken.

Volgens gemeentelijk lijkschouwer Karin Bakker gaat het hierbij meestal om een ongeval. “De grachten zijn hoog dat iemand er niet makkelijk uit kan klimmen. Onder invloed van alcohol gaat onderkoeling en verdrinking nog sneller.” Haar taak is het dan om een overledene uitwendig te schouwen. Dit gebeurt bij een ongeval, zelfmoord of misdrijf, maar ook bij twijfel van de behandelend arts of politie. “Een misdrijf komt het minst voor.”

Boven water

Als een lijk in de gracht ligt dan zal het aanvankelijk zinken. Door bepaalde ontbindingsverschijnselen komt het lijk na een tijd weer bovendrijven. Bacteriën in het lichaam vormen gas, met name in de borstholte en in de maag en darmen. Op een gegeven moment is er zoveel lucht in het lichaam ontstaan, dat het lichaam aan het wateroppervlak komt drijven. De duur hiervan hangt af van de temperatuur van het water. “In koud water in de winter kan het twee weken duren en ’s zomers vier tot zeven dagen. Karin vertelt verder: “Doordat het grachtenwater stromend is kan het lichaam zich verplaatsen.”

Er vaart wederom een Canal Cruise boot voorbij. “Het lichaam kan in zo’n schroef komen. Daardoor kan het naast beschadigen, ook een duw naar boven krijgen. Een lijk kan ook komen vast te zitten aan een stijger. Dan zal het ook eerder worden gevonden.”

De lijkschouwing

Karin werkt samen met de politie en de recherche. “In principe bellen ze ons nog voordat het lichaam uit het water wordt gehaald. Soms ligt het lichaam teveel in het zicht en willen ze het zo snel mogelijk uit het water halen. Dan onderzoeken we het lichaam in witte tenten van de technische recherche. Het komt ook voor dat het handiger is om het lichaam eerst naar het mortuarium te brengen en daar te onderzoeken. We dragen dan witte pakken en handschoenen om sporenmengeling te voorkomen.”

Het lijk wordt onderzocht door de recherche en lijkschouwer, waarbij ieder zijn eigen taak heeft. “De recherche kijkt vooral naar de identiteit, kleding en tekenen van een misdrijf, ik kijk vooral naar letsel. Ik fotografeer altijd bij een lijkschouw, neem bloed af en urine om te onderzoeken op drugs- en medicijngebruik. Dat gebeurt door te prikken in de blaas en in een bloedvat, meestal bij de lies.”

De wandeling gaat verder langs advocatenkantoren, een tandartspraktijk en diverse restaurants. “Het is de samenwerking die het voor mij interessant maakt. Ik kijk vanuit mijn medische kennis naar het lijk en de situatie en de politie en recherche kijken vanuit hun expertise. Samen kom je dan tot een conclusie. Het is een soort gepuzzel, net als op CSI. Ik vind het een uitdaging om te kijken naar bijvoorbeeld verdacht letsel. Zo hoop ik mee te kunnen werken aan het achterhalen van de toedracht. Voor nabestaanden is het belangrijk voor de verwerking om te weten wat er is gebeurd.”

Het einde van de gracht is inzicht, hier liggen meer woonboten. Karin is tijdens een wandeling langs de grachten niet continue bezig met de vraag of hier een lijk ligt. “Het zou mij wel eerder opvallen, maar buiten mijn werk ben ik er niet erg mee bezig. Natuurlijk denk ik er weleens aan, maar ik kan het goed van me afzetten.” Een auto toetert. “Een belangrijk voordeel is dat ik de overledene niet gekend heb. Hierdoor kan ik er tegen dat een lijk er naar uitziet en vaak naar ruikt.” De gracht ruikt naar rioollucht.

Naast haar werk als lijkschouwer is Karin ook een groot deel van de tijd bezig met levenden: voornamelijk arrestanten in politiebureaus, die medische zorg nodig hebben. “Ik zou niet de hele tijd bezig willen zijn met lijkschouw, de verhouding nu is goed.” In haar vrije tijd doet ze hele andere dingen die vrolijker zijn, zoals zingen in een theatergroep en leren tassen maken. “Het is belangrijk om een balans te vinden.”

Het komt regelmatig voor dat burgers iemand redden uit de gracht. Zo redde Honkey Kaur aan de Prinsengracht – waar ze woont – vier mensenlevens. “De eerste keer liep ik ’s nachts met mijn vriend over straat, toen we een jonge vent zagen plassen in de gracht. Hij viel erin. Via een bootje hebben we hem naar de kant geholpen. Even later kwamen zijn vrienden aanlopen.”

De andere keren wist ze ook via sloepjes en woonboten bij de mensen te komen. Meestal duurt een reddingsactie een paar minuten, behalve die keer in 2010. “Op een vroege ochtend hoorde ik een toerist om hulp roepen. Hij bleek door het ijs te zijn gezakt. Via de kant gaf ik hem aanwijzingen over hoe hij eruit kon komen, dat werkte niet. Alleen zijn hoofd en arm waren boven water. Uiteindelijk kregen we hem met zijn zessen via een touw weer uit het ijs.”

Een meisje laat zich fotograferen door haar vriendin bij een poster met de tekst: ‘I’ve never stop loving you.’ Aan het einde van de gracht zitten mensen op een bankje te kijken naar de lichtblauwe lucht waarop de laatste zonnestralen schijnen. De volgende sightseeing boot staat al klaar.