Opnieuw leren met alzheimer

Koffie zetten, de weg naar huis vinden: het gaat mensen met dementie steeds moeilijker af. Maar er is hoop: ze kunnen die alledaagse vaardigheden opnieuw leren. ‘Als je het geheugen maar op de juiste manier prikkelt.’

Wie net een nieuw senseo-apparaat heeft aangeschaft, kijkt meestal even in de gebruiksaanwijzing, doet water en een koffiepad in het apparaat, drukt wat knoppen in, en bladert nog eens in de handleiding als het fout gaat. Dan probeert hij het opnieuw, net zolang tot hij het apparaat aan de praat heeft. Bij iemand met Alzheimer werkt het anders. Hij kan de gebruiksaanwijzing pakken, de stekker in het stopcontact doen en het apparaat vullen met koffie en water. Maar het aan elkaar plakken van die deelhandelingen lukt niet meer. En na een paar seconden is hij vergeten wat ook al weer in de gebruiksaanwijzing stond.

‘Daarvoor heb je het bewuste geheugen nodig’, zegt hoogleraar neuropsychologie Roy Kessels van Radboud UMC Nijmegen. Bij de ziekte van Alzheimer raakt dat bewuste geheugen, waarmee feiten en gebeurtenissen worden opgeslagen, ernstig verstoord. Kessels: ‘Daardoor kunnen mensen zich ook niet herinneren wat er eerder is misgegaan. Leren van je fouten gaat bij mensen met dementie niet op.’

Voorkauwen

‘Mensen met dementie gaan alleen maar achteruit’, hoort hij hun familieleden en verzorgers in verpleeghuizen vaak zeggen. Kessels: ‘Neuropsychologen weten al jaren dat die stelling niet klopt. Iedereen is leerbaar, zolang er interactie mogelijk is’.

Het leervermogen blijft bij dementie nog lang bestaan, weet Kessels. ‘Alleen werkt het op een andere manier dan bij gezonde mensen.’

Leren van je fouten gaat bij mensen met dementie niet op

Naast het aangetaste bewuste geheugen, is er nog een ander geheugen, het onbewuste geheugen. Daarin worden vaardigheden en gewoontes geprent. Kessels: ‘Denk aan dingen die we gewoon doen, zonder er bewust mee bezig te zijn: op de fiets stappen bijvoorbeeld.’ Het onbewuste geheugen blijft bij de ziekte van Alzheimer nog lang intact, blijkt uit neuropsychologisch onderzoek.

Kessels: ‘Door het onbewuste geheugen aan te spreken kunnen zelfs mensen met matige tot ernstige dementie nog nieuwe vaardigheden leren.’ Ook alledaagse handelingen die verloren zijn gegaan, kunnen opnieuw worden aangeleerd: de wasmachine bedienen, de tafel dekken. ‘Dat gaat niet vanzelf’, zegt Kessels. ‘Mensen met dementie hebben sturing van buitenaf nodig. Je moet ze dingen voorkauwen. Anders gaat het mis.’

Alles is in heldere stappen opgedeeld, met felle kleuren

Alles goed

De kunst is om ervoor te zorgen dat er tijdens het leren geen fouten optreden. Kessels: ‘Omdat het vermogen om te reflecteren op fouten bij mensen met Alzheimer niet meer werkt, worden goede en foute handelingen door elkaar in het onbewuste geheugen opgeslagen.’ Ze hebben hun omgeving nodig om dat te voorkomen: die moet de “leerstof” zo structureren dat alleen de juiste informatie binnenkomt.

Foutloos leren wordt deze methode genoemd: een taak wordt opgedeeld in kleine deelstapjes, die stuk voor stuk worden geoefend. Pas als iemand de eerste stap onder de knie heeft, begint hij aan de tweede stap. En als het misgaat, doet het familielid of de begeleider het opnieuw voor. Zonder te laten merken dat de dementerende iets niet goed heeft gedaan. Door deelstapjes aan elkaar te plakken en de keten van handelingen te blijven oefenen, slijpt de nieuwe vaardigheid in het onbewuste geheugen in. Dat mensen met dementie soms zo verbazend goed met een I-Pad overweg kunnen, verklaart Kessels uit hetzelfde principe. ‘Alles is in heldere stappen opgedeeld, met felle kleuren. Bij iedere knop staat een korte uitleg en je ziet direct wat er gebeurt als je een knop indrukt.’

Batterij verwisselen

Dat foutloos leren bij mensen met dementie beter werkt dan leren via ‘trial and error’ is al sinds de jaren tachtig bekend. Tot voor kort werd dat principe vooral toegepast bij het aanleren van woordenlijstjes en het onthouden van gezichten. Kessels ontwikkelde een methode om via foutloos leren allerlei alledaagse vaardigheden opnieuw aan te leren. ‘Woordjes leren is leuk, maar voor het dagelijks functioneren is het relevanter dat iemand de batterij van de radio kan verwisselen.’

Irmgard van Dixhoorn paste de methode toe bij haar demente moeder. Die kwam bijna de deur niet meer uit en kookte niet meer voor zichzelf. Eten in het restaurant van het nabijgelegen verzorgingshuis wilde ze niet: ze was bang dat ze zou verdwalen. Stap voor stap oefende Van Dixhoorn met haar moeder hoe ze naar het restaurant moest gaan: met de juiste sleutel het huis afsluiten, de sleutel in het voorvakje van haar tas doen, de hoek omlopen en rechtsaf slaan bij het blauwe bankje in het park, naar de ingang lopen en de rode deurbel indrukken. ‘We begonnen pas aan een volgende stap als de vorige onder de knie had. Uiteindelijk kon ze het weer zelf.’ Ook leerde ze haar moeder om zichzelf weer aan te kleden: samen zochten ze kleren uit, legden die in de juiste volgorde en oefenden met aankleden. Van Dixhoorn: ‘Door te laten blijken hoe goed het ging, en hoe leuk ze eruit zag, kreeg mijn moeder er zelf ook lol in.’

Angst voor betutteling

‘Dat wisten we toch allang?’ krijgt Kessels vaak te horen als hij zijn methode aan vakgenoten presenteert. Maar als hij een praatje in een verpleeghuis of Alzheimercafé houdt, vallen mensen van hun stoel van verbazing. ‘Verzorgers en familieleden denken vaak zwart-wit als het over dementie gaat. Het is zo zonde als mensen zeggen: “Jammer dat mijn moeder dat niet meer kan, maar het is niet anders.”’

O, ja vandaag is het dinsdag hè, kijk, de vuilnisman komt langs

Volgens Kessels werkt de angst om dementerenden te betuttelen contraproductief. ‘Intuïtief denken veel mensen dat het beter is om hen zoveel mogelijk zelf te laten uitzoeken. Dat zorgt voor een permanent gevoel van falen. Je moet er juist bovenop zitten.’ Wat hij ook vaak hoort: ‘Moeder, u kunt de dagen zo slecht onthouden, dat gaan we nu eens oefenen: wat is het vandaag ook alweer?’ Kessels: ‘De moeder weet het niet en haar dochter schiet er ook niets mee op. Je kunt beter zeggen: “O, ja vandaag is het dinsdag hè, kijk, de vuilnisman komt langs.” Dan krijgt iemand niet het gevoel krijgt dat hij wordt getest. Juist dat testen maakt mensen huiverig, dat merken we ook op de geheugenpolikliniek. Veel te confronterend.’

Sticker

Een doelgerichte, licht dwingende aanpak werkt het best. Kessels: ‘Je mag gerust een beetje streng zijn, om iemand over de drempel te helpen. Vraag niet: wat zullen we gaan doen? Dan is de kans groot dat iemand zegt dat hij geen zin heeft. Mensen met dementie weigeren vaak uit angst. Vertel vriendelijk wat de bedoeling is, geef steeds duidelijke instructies en doe ieder stapje voor. “We beginnen met het openmaken van de deur van de magnetron. Kijk, deze knop druk je in en dan gaat de deur open. Nu jij.”’ Maak het zo makkelijk mogelijk, raadt hij aan. ‘Als je weet dat iemand maar één stand van de wasmachine gebruikt, plak daar dan een sticker bij.’

Belangrijk is ook dat iemand dingen leert waaraan hij plezier beleeft. Kessels: ‘Vermijd het woord moeten en sluit aan bij zijn eigen voorkeur.’ Dat zorgt niet alleen voor een prettige sfeer. Positieve emoties helpen om de geheugenfuncties te optimaliseren. Want gebeurtenissen die emoties oproepen, worden beter onthouden. Emoties worden in de hersenen verwerkt door de amandelkern, die bij mensen met dementie nog lang blijft functioneren. De amandelkern maakt als het ware een kleurenkopie van een emotionele gebeurtenis, die makkelijker terug te vinden is tussen de zwart-wit kopietjes. Voor negatieve emoties geldt hetzelfde, alleen blijven die nog langer hangen. Kessels: ‘Vervelende situaties moet je zoveel mogelijk vermijden, omdat die snel beklijven in het onbewuste geheugen.’

Kleine kinderen

Goed gedrag belonen is een andere manier om het onbewuste geheugen te prikkelen. Op die manier hielp van Dixhoorn haar moeder van haar incontinentie af. Eerst kaartte ze het probleem voorzichtig aan, vroeg of haar moeder er iets aan wilde doen en of ze daarbij mocht helpen. Ze spraken af dat ze haar iedere twee uur naar de wc zou sturen. Met lichte dwang lukte het haar om haar zover te krijgen. Door haar complimenten te geven en te laten blijken hoe goed het ging, werd ze steeds enthousiaster. Na een tijdje ging ze weer uit zichzelf weer naar de wc.

Door haar complimenten te geven en te laten blijken hoe goed het ging, werd ze steeds enthousiaster

Kessels: ‘Vergelijk het met opvoeden van een kind.’ Veel mensen zijn huiverig om die parallel te trekken: mijn moeder is toch geen kind? ‘Als je naar het functioneren van het geheugen kijkt, is de vergelijking zo gek nog niet’, zegt Kessels. ‘Bij kinderen is het geheugen ook niet goed ontwikkeld. Ze doen maar wat en blijven soms in vervelend gedrag hangen. Door goed gedrag systematisch te belonen en fout gedrag te corrigeren, zorg je dat vervelend gedrag ophoudt. Bij mensen met dementie werkt het net zo. Je moet hen natuurlijk wel in hun waarde laten.’

Meer zelfvertrouwen

Foutloos leren is geen wondermiddel: uiteindelijk wordt ook het onbewuste geheugen aangetast. Kessels: ‘Maar voor het zover is, zijn er heel wat jaren voorbij. Als mensen door nieuwe vaardigheden te leren, langer zelfstandig kunnen functioneren, betekent dat enorme winst.’ Hij hoopt dat niet alleen familieleden van mensen met dementie zijn methode gaan gebruiken, maar ook verpleeghuizen en instellingen voor dagopvang. Niet door eindeloos te oefenen met koffie zetten of de was opvouwen, maar door de omgeving anders in te richten. ‘Bied mensen heel veel structuur en laat ze niet zelf aanmodderen. Dan krijgen ze meer zelfvertrouwen en functioneert hun onbewuste geheugen beter.’

Buiten-Land

Zorgerf Buiten-Land, een dagbehandeling voor mensen met dementie bij Amersfoort, is een van de eerste zorginstellingen die deze principes consequent toepast. Alle begeleiders en bezoekers dragen een naambordje en op de keukenkastjes staat waar de borden en de mokken te vinden zijn. Ieder heeft een vaste plek voor zijn jas, met een wasknijper waar de naam opstaat. En het verzorgen van de dieren verloopt altijd volgens dezelfde route: eerst de varkens voeren, dan de kippen.

‘In het begin waren we bang dat mensen het kinderachtig zouden vinden, maar ze waren juist opgelucht’, vertelt verpleegkundig specialist Yvonne van der Leest. ‘We merken dat vaste patronen eerder inslijten in hun geheugen.’ Veel bezoekers blijken op deze manier weer in staat om namen te onthouden en de tafel te dekken. Vaak kunnen ze na een tijdje ook zelfstandig de dieren verzorgen, zonder te verdwalen. Van der Leest: ‘Door mensen met dementie bij de hand te nemen, geef je ze uiteindelijk meer zelfstandigheid en vrijheid.’

Meer lezen?

– (Op)Nieuw gedaan, oud geleerd. Over lerend vermogen van mensen met dementie. Auteurs: Ruud Dirkse e.a. Uitgeverij Kosmos, Utrecht. (2011)

– Foutloos leren bij dementie-een praktische handleiding. Boom Lemma Uitgevers, Den Haag (2013)

Mijn gekozen waardering € -

Ditty Eimers werkt sinds ruim twintig jaar als zelfstandig journalist. Ze publiceert in kranten, weekbladen, publieks- en vakbladen en online over geestelijke gezondheid en maatschappelijke kwesties. Haar interviews, achtergrondartikelen en reportages liggen nooit zwaar op de maag. Ook niet als ze over lastige onderwerpen gaan.