Enkele Ruigoorders hebben de toegang tot de vrijhaven gebarricadeerd met een slagboom. In de berm ernaast plaatste iemand een kleurrijk bord met een mistroostige mededeling: ‘wegens het coronavirus is Ruigoord gesloten voor bezoekers, m.u.v. leveranciers’.

STEUN RO

Achter deze haast onneembare hindernis bevindt zich, omringd door haven en industrie, een ontsnappingsroute naar een andere realiteit. Een beklinkerde straat leidt weg van de grijze vlakte en na een paar meter lossen ook de monotone machineriegeluiden op in het groene loof. Aan de linkerzijde van de weg is een ruime weide, de hangplek van het Ruigoordse paard en geit. Aan de rechterzijde huizen die de visie van hun eigenaren op unieke wijze weerspiegelen.

Ruigoord is gesloten

Een witte windmolen doemt op aan de horizon, maar wie de blik afwendt, wordt getrokken door de Sint-Gertrudiskerk. Deze kerk vormt samen met een paar huizen de enige restanten van wat ooit een welvarend boerendorp is geweest. In de jaren ’70 besloot de gemeente Amsterdam dat het dorp plaats moest maken voor de uitbreiding van de haven. Enkele kunstenaars hebben daarop de laatst overgebleven woningen gekraakt en er een culturele vrijhaven gesticht. Anno 2020 heeft een veertigtal kunstenaars in Ruigoord een atelier, waaronder Jan van Aken, Tosca Niterink en Hans Plomp.

Het Dichtershuis

Casa Poetica, gelegen tegenover de Sint-Gertrudiskerk, herbergt het atelier van schrijver, dichter en Ruigoordstichter Hans Plomp. Het pad naar de voordeur is overwoekerd en de deurbel geeft geen gehoor. Uit het niets duikt Anita Janssen op die meldt dat de woning via de achtertuin te bereiken is. Net zo snel verdwijnt ze weer in de struiken naar het aangrenzende perceel, waar zij een atelier en leven deelt met schrijfster Tosca Niterink.

Hans staat in zijn keuken een ontbijt klaar te maken voor zijn gezinnetje. Het ontbijt bestaat uit een kom biologische yoghurt met vers, gesneden fruit. De mensen van Ruigoord hebben een overeenkomst met een natuurwinkel in de omgeving. Elke week mogen ze gratis het voedsel ophalen dat niet in de winkel werd verkocht. Masja Ottenheim, zijn vriendin en deel van het gezin, komt de trap af. Ze heeft een drukke dag voor de boeg en gaat met haar ontbijt in de tuin zitten om mails te beantwoorden.

Scharrelmensen

De huiskamer is eenvoudig ingericht. De woning is niet aangesloten op het gasnet, maar wordt verwarmd met behulp van een zelfgemaakte houtkachel. Er is geen televisie, want Hans kijkt al 40 jaar niet meer.

“We leven hier voor Nederland in primitieve omstandigheden”, geeft hij aan als hij plaats heeft genomen aan de houten eettafel. “Maar ik beschouw mezelf echt als een bevoorrecht mens. Om een dorp te hebben met alleen maar vrienden en vriendinnen, dat is toch fantastisch. Natuurlijk hebben we onderling wel eens woorden, maar wat ons bindt is dat we hier allemaal scharrelmensen zijn, met vrije uitloop.”

Op dat moment verschijnt een man met een lange, grijze paardenstaart voor het raam. Hij vraagt of er nog brood is. “Wat er nog over is, staat in de keuken”, roept Hans. “Kijk maar even of er nog wat tussen zit, jongen.” De man scharrelt wat rond in de keuken en houdt even later een zak met bloembollen omhoog. “Bloembollen eten we niet, hoor”, grapt Hans. De man met de paardenstaart vindt dat de bollen geplant moeten worden. Hij vertrekt met een rijpe banaan en deelt mee dat hij later nog terugkomt op die bloembollen.

Vrije inloop

Hans ziet de mede-Ruigoorders als zijn familie. Terwijl de coronacrisis de wereld in zijn greep hield, ging het leven in Ruigoord voor de kunstenaars gewoon door. Er werd wel rekening gehouden met de oudere bewoners. “Er zit hier een aantal mensen van dik in de tachtig, oude krakers. Ik ben met mijn 76 jaar nog één van de jongeren. Maar zij hebben onderliggende kwalen en waren dus wat voorzichtiger. Dat respecteerden we ook.”

Het bord bij de ingang van het dorp was voor Hans wel een stap te ver. “Ik was er heel erg op tegen om dat bord neer te zetten. Ik vind het echt absurd”, fulmineert hij. “Ruigoord is een dorp en ligt aan de openbare weg. Volgens mij mag je dat niet eens afsluiten. Bovendien werkt het averechts. Aardige mensen op de fiets keren om en een stelletje ongevoelige klootzakken op knallende motorfietsen scheurt gewoon door het dorp. Je houdt alleen de goede mensen buiten.”

Hans Plomp en Masja Ottenheim

Masja komt naar binnen om te vertellen dat ze naar Zwanenburg wil fietsen om iets uit te printen. Hans vraagt of ze tien kopietjes wil maken van een gedicht dat hij tijdens de livestream van het jaarlijks terugkerende poëziefestival Vurige Tongen wil voordragen. Op 28 juni zullen twaalf dichters en muzikanten elk tien minuten optreden in de Sint-Gertrudiskerk. Aja Waalwijk zal acte de présence geven, evenals Yvonne van Doorn en Jan Kal. De optredens worden afgewisseld met archieffilmpjes. Er zal een opname vertoond worden van Tosca Niterink die voorleest uit haar boek, De Vergeetclub. Daarbij kunnen kijkers thuis vanachter de computer meezingen met het aanstekelijke lied van Simon Vinkenoog en Armand over hoe heerlijk het is om te genieten van wiet. “Het is meer voor de lol”, zegt Hans bescheiden. “Gewoon om iets te doen te hebben. Ik weet niet of mensen daarnaar gaan kijken.”

Kentering

Hoewel het Vurige Tongenfestival al ruim twintig jaar plaatsvindt in Ruigoord, heeft het nooit aandacht gegenereerd van de media. “Ruigoord is eigenlijk afgesloten van het mediacircuit, maar ook van het financiële en het commerciële circuit. Blijkbaar zijn we hier te underground of te alternatief, want we dringen niet echt door tot de grote wereld.”
Hier lijkt wel verandering in te komen. In 2023 bestaat Ruigoord 50 jaar en in het kader van dit jubileum wordt nu een comité van aanbeveling samengesteld. “Ik stond echt perplex toen ik de lijst met namen onder ogen kreeg: Freek de Jonge, Geert Mak, Jan Pronk, om maar een paar te noemen. We kregen nooit een subsidie en werden genegeerd door de media. En dan blijkt nu dat er heel wat mensen zijn met een zwak voor Ruigoord. Zoveel support, het lijkt wel of er een kentering gaande is.”

Masja is inmiddels terug van haar fietstocht naar Zwanenburg en vangt net de woorden van Hans op. “Ze hebben het hier in Ruigoord al die tijd niet door gehad, maar voor veel mensen is dit dorp echt een life-changing plek geweest”, voegt ze toe. “Hier heerst een soort vrijheid waar mensen naar snakken. Ruigoorders blijven heel dicht bij zichzelf, ze houden eigenlijk nooit op met spelen.”

Wee

Ook de coronacrisis zelf kan als life-changing gezien worden. “Op de puinhopen van het dorp bouwden wij destijds deze plek. Voor mij is het ook symbolisch voor wat er nu in de wereld gebeurt”, beredeneert Hans. “We zullen toch verder moeten met een oceaan vol gif en een toekomst opbouwen op de puinhopen die we van de aarde hebben gemaakt. Deze hele coronatoestand zie ik als een barenswee voor een nieuwe tijd, maar ook als een stervenswee van een oude tijd.”

Daarbij biedt de noodgedwongen ingelaste pauze ruimte voor herbezinning. “Voor onze inwendige structuur, ons onderlinge contact en onze inspiratie is deze periode eigenlijk wel fijn geweest. Mensen zijn bezig om de grondslagen te leggen voor een nieuwe bloei. We moeten opnieuw uitvinden op welke manier de buitenwereld behoefte aan ons heeft.”

Op deze buitenwereld komt Ruigoord vaak over als een plek waar alles geoorloofd is en waar dag en nacht gefeest wordt op elektronische muziek. Het klopt dat er regelmatig feesten georganiseerd worden in het dorp. Niet zozeer om de jeugd tevreden te houden, maar vooral om de kosten te kunnen dragen voor het onderhoud van Ruigoord zelf. In 2005 hebben de Ruigoorders namelijk met de gemeente Amsterdam afgesproken dat ze geen huur meer hoefden te betalen. In plaats daarvan werden zij zelf verantwoordelijk voor het onderhoud van de kerk, de gebouwen, de straten en de sloten. “Een nieuw dak voor de kerk kost al snel zo’n 100.000 euro”, zucht Hans. “Als we een gigantische subsidie zouden krijgen, valt er veel druk weg. Maar die krijgen we niet, dus hier ligt een soort paradox.”

Hans beschouwt de afgelopen periode als een reset: “We moeten dus bedenken of we die grote commerciële feesten nog wel willen. We willen eigenlijk liever de kunstenaarskant benadrukken. Ik merk wel dat het de afgelopen tien jaar weer meer de idealistische kant op gaat in Ruigoord. Voor die tijd was elektronische muziek toch de teneur. Ik dacht dat het een doodlopende weg zou zijn en speelde al met het idee om uit Ruigoord te vertrekken. Maar alles gaat in cycli. Onze tijd komt wel weer en ik ben blij dat ik oud genoeg ben geworden om te mogen zien dat zo’n cyclus ook weer voorbijgaat. Dus ja, eigenlijk ben ik wel een blije, oude eikel.”

Michael Kamp en Sigi Foppen

De Salon

Enkele deuren verder, op nr. 36, een houten gevel met grote ramen in blauw en oranje geverfde kozijnen. Achter deze gevel schuilt een klassiek interieur met een bargedeelte en een serre die uitkijkt op een glazen koepel in de tuin.

De deuren staan wijd open en aan de linkerkant een geparkeerde donkere Volvo. Michael Kamp, acteur en eigenaar van De Salon, is aanwezig. Zijn vriendin, Sigi, is er ook. Michael maakt een uitnodigend gebaar en begeeft zich achter de bar om iets te drinken in te schenken. Op dit tijdstip drinken we nog koffie. Omdat hij ‘niet aan suiker doet’, zoet hij de koffie met honing.

Hij komt meteen ter zake: “Ik heb last gehad van Corona.” Hij doelt daarmee niet op zijn eigen gezondheid, maar wel op de gevolgen van de coronacrisis op het dorp en op De Salon. “Het was natuurlijk een financiële aderlating, want we moesten ineens alle geplande workshops en festivals cancelen. Maar het was ook een intellectuele aderlating. Al die interessante ontmoetingen, de synchroniciteit en de serendipiteit… ook dat kon maandenlang niet doorgaan. Daardoor was ook een stukje van Ruigoord aangetast. Art is a door between people and music is the food of love. Er was geen muziek, er was geen kunst. Er was daarom minder liefde en minder magic.”

Michael en Sigi hebben de afgelopen maanden als een zware tijd ervaren. Toch hebben ze hun lege agenda’s wat voller gemaakt door De Salon te onderwerpen aan een flinke poetsbeurt en de tuin onder handen te nemen. We gaan naar buiten en met enige trots wijst Sigi de aanleuning aan die ze zelf hebben gebouwd. Michael richt de aandacht op een moestuintje en een zelf aangelegde moerasvijver.

Solstice

Enkele dagen later, op zaterdag 20 juni, wordt vanuit Ruigoord een livestream uitgezonden van het Solstice-festival. Solstice of de Zonnewende is een oeroude, heidense traditie waarbij de komst van de zomer wordt ingeluid. Normaliter stromen duizenden bezoekers het dorp binnen om de kortste nacht van het jaar dansend op trancemuziek door te brengen. Dit keer kunnen geïnteresseerden het festival live volgen, thuis vanachter hun computer.

Een link op de website van Ruigoord leidt naar een video op YouTube. Om 17:55 uur zijn negentien online kijkers getuige van de entree van Invisible Ralf. Een jonge man met een baard en lang donker haar in een knot neemt plaats in een zogenaamde DJ-booth. Aan weerszijden van de DJ-booth zijn doeken gespannen met een regenboogkleurige tribalprint. Het achtergronddecor wordt gevormd door een lichte passagiersbus, ook wel bekend als de ‘Luchtbus’.

Invisible Ralf gooit zonder dralen de eerste hypnotiserende beats de ether in. Met een serieuze, geconcentreerde uitdrukking hupt hij mee op de muziek. Af en toe neemt hij een trekje van een joint. Invisible Ralf is op veel manieren te zien, dankzij de camera die regelmatig inzoomt en filmt vanuit verschillende hoeken. De technici hebben de video verder voorzien van een bewegende overlay met psychedelische effecten. Linksonder in beeld staat een oproep om te doneren aan Ruigoord.

Drie uur lang knallen de trancebeats zo’n 120 huiskamers wereldwijd binnen. Dan begint het beeld te haperen en valt het geluid weg. De uitzending wordt hervat en een kwartier voor middernacht schakelt de camera over op twee mannelijke figuren bij een bootje. Aan de mast heeft iemand van tevoren een vierpuntige ster, de zogenaamde wicker, bevestigd en de twee figuren verrichten enkele handelingen in een vuurkuil voor het bootje. Dan gaat het licht uit en verschijnt opnieuw de melding dat de stream niet meer beschikbaar is. Uiteindelijk weten nog tien kijkers de derde en laatste video te vinden waar ze kunnen zien hoe het ritueel voltooid wordt met het verbranden van de wicker.

Lichtpunt

Daan Aarnoutse

“Het was natuurlijk heel jammer dat het ritueel wegviel”, geeft Daan Aarnoutse toe, gezeten achter een groot glas water in zijn atelier aan de rand van het dorp. Hij is hoofd horeca op Ruigoord en nauw betrokken bij de organisatie van de livestream enkele dagen terug. “Door de verbindingsproblemen zie je het aantal kijkers ook meteen kelderen. Na het ritueel zijn we onze spullen in gaan pakken en is iedereen naar huis gegaan.”

Het was de eerste keer dat de mensen van Ruigoord zelf een livestream uitzonden. “Een tijdje terug hebben we wel vanuit Ruigoord een livestream gedaan voor United We Stream. Dat is een initiatief dat ontstaan is in Berlijn, toen het hele nachtleven werd stilgelegd door corona. Het idee is opgepakt in Hamburg, Manchester en dus ook in Amsterdam. Elke club, groot of klein, mocht een hele avond vullen met een livestream. Daar zat Ruigoord ook bij. Er kwam een ploeg van 3voor12 met camera’s en een zendmast en wij mochten zelf de programmering verzorgen. Dat was wel prachtig. Op het drukste moment hadden we 360 kijkers, maar in de dagen daarna is de video nog duizenden keren op YouTube en Facebook bekeken.”

Hoewel de livestream van Solstice niet geheel volgens plan is verlopen, is Daan zeker niet ontevreden. “We zijn nu aan het uitzoeken hoe we de drie afzonderlijke delen van de stream samen kunnen voegen tot een geheel, zodat we de video binnenkort online kunnen zetten. Die livestream was voor mij juist een van de lichtpuntjes in de afgelopen maanden. We hebben veel mensen blij kunnen maken en we hebben kunnen laten zien dat Ruigoord er nog steeds is.”

Tonnen

Ruben Lodeizen is bestuurslid van Stichting Landjuweel. Zijn atelier is te bereiken via een smal pad, tussen De Salon en Casa Poetica in. We gaan buiten zitten en hoewel het snikheet is, zegt hij geen last te hebben van de zon dankzij de rieten hoed die hij draagt.

Ruben Lodeizen

Op vrijdag 19 juni is Ruben met Stichting Landjuweel een crowdfundactie gestart. Een oproep om te doneren was tijdens de livestream van het Solstice-festival zichtbaar in beeld. “We hebben geen financiële buffer meer en eigenlijk is de kerk hard aan renovatie toe. Alles moet opnieuw gevoegd worden. Omdat het om een groot oppervlak gaat, is het dus ook een kostbare aangelegenheid”, legt hij uit, terwijl hij af en toe nipt van een kop kruidenthee. “In de aanloop naar het 50-jarig jubileum van Ruigoord merkten we dat er ontzettend veel mensen zijn die ons een warm hart toedragen. Om deze mensen actiever bij Ruigoord te kunnen betrekken, zijn we met deze actie gestart.”

Hij verwacht niet dat de actie meteen alle kosten van de renovatie zullen dekken, maar een beginkapitaal is nodig om verder te kunnen. “En dan kunnen van daaruit de tonnen op ons neerregenen”, grapt hij quasi serieus. Hij krijgt een telefoontje dat hij wegdrukt. “Maar écht opstarten kunnen we pas weer als het ook op ónze manier kan”, vervolgt hij zijn verhaal.

“Het is niet des Ruigoords om hier rond te lopen met politiefluitjes en mondkapjes. In het begin was er wel een aantal mensen dat het vervelend vond als er publiek in het dorp kwam. Er werd toen regelmatig door handhavers gecontroleerd of mensen hier niet te dicht op elkaar zaten in hun tuintjes. Maar het bord en de slagboom bij de ingang mogen wat mij betreft weggehaald worden nu. Het is ook belangrijk dat Ruigoord toegankelijk blijft voor mensen.”

Asterix en Obelix

Juist wanneer Ruben Ruigoord omschrijft als een groene oase, raast er een vliegtuig over. Het is de eerste in een dertig minuten durende reeks van vliegtuigen die alle resterende geluiden genadeloos in de kiem smoren. “Je went eraan”, merkt Ruben laconiek op. “Ruigoord is een soort Asterix en Obelix-dorp, zo’n klein dorpje dat standhoudt, terwijl het omringd is door de vijand. We zijn omgeven door hijskranen, containers en loodsen. De schepen die hier aanmeren om hun kolen af te leveren, zetten soms dag en nacht hun aggregaten aan. Dan hoor je de machines continu brommen, maar het is nu eenmaal waar we mee te maken hebben.”

Of het nu gaat om toenemende industrialisatie, commercialisatie, strengere regelgeving of een coronacrisis: de mensen in dit dorp laten zich niet zo snel uit het voormalige aardappelveld slaan. “Ruigoorders kunnen heel goed meebewegen met de tand des tijds. Hier waait ook de wind van de jaren ’60 en ’70. Deze mensen zijn optimistisch ingesteld en sommigen van hen hebben de Tweede Wereldoorlog nog meegemaakt. Zij staan toch anders in het leven dan de generaties na hen. Ook deze coronacrisis komen we weer te boven. De tuinen staan er nu mooi bij en het is een geschikte tijd om plannen te smeden.”

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen.

Zie hier voor meer informatie!

Mijn gekozen waardering € -