Welke gemeenten staan er financieel goed voor en welke niet? Gemeenten zijn sinds kort verplicht om hun financiële positie openbaar te maken. Dat levert een interessante ranglijst op. Waar staat jouw gemeente?

STEUN RO

Inwoners van Ermelo, Staphorst en Tilburg kunnen gerust zijn: hun gemeenten kunnen financieel gezien een stootje hebben. Dat geldt allerminst voor de bewoners van Groningen, Deurne en Leek. Die drie zijn de hekkensluiter als het gaat om de financiële weerbaarheid van lokale overheden.
De financiële fitheid van gemeenten heeft lange tijd voor onduidelijkheid gezorgd. Kritiek op een hoge schuldenlast of een lage solvabiliteit leverde steevast een eigenwijs weerwoord op van lokale bestuurders: wij doen onze boekhouding op een andere manier, echt waar, niks aan de hand.

Verplichte kengetallen

In 2014 had Den Haag genoeg van die rookgordijnen. Een commissie onder leiding van het eerste-kamerlid Stef Depla (PvdA) zorgde voor een wet die gemeenten verplicht om een vijftal financiële kengetallen op een eenduidige manier te berekenen en bekend te maken. Die wet is sinds enige tijd van kracht. Voor de eerste keer is het in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen daarom mogelijk om lokale overheden met elkaar te vergelijken. We kunnen een ranglijst maken van financieel zwakke en sterke gemeenten op basis van de meest recente gegevens, die van 2016. Die lijst komt zo meteen. Maar eerst nog even een korte uitleg over de vijf financiële kengetallen. Welke zijn dat precies?

Structurele exploitatieruimte
Dit cijfer geeft aan in hoeverre de structurele, of vaste, uitgaven van een gemeente betaald kunnen worden door de structurele inkomsten. Is dit getal hoger dan nul, dan komt er structureel meer binnen dat eruit gaat.

Grondexploitatie
Dit kengetal drukt uit in hoeverre het aankoopbedrag in verhouding staat tot de verwachte opbrengst van de grond. Dat grondexploitatie in deze lijst staat komt omdat grondaankopen een flinke impact kunnen hebben op de financiële positie.

Belastingcapaciteit
De belastingcapaciteit geeft aan in hoeverre de gemeentelijke heffingen overeenkomen met het landelijk gemiddelde. Zit je onder de 100 procent, dan kun mogelijk nog wat extra inkomsten generen met een belastingverhoging. Daarboven wordt het lastig.

Schuldquote
Wie te weinig inkomsten heeft zal schulden moeten maken. De schuldquote laat zien in hoeverre die schuld problematisch is, door schulden af te zetten tegen de eigen middelen. In deze ranglijst is de zogenaamde ongecorrigeerde schuldquote gebruikt omdat daarvan meer gegevens beschikbaar zijn.

Solvabiliteit
Tot slot misschien wel het belangrijkste kengetal: de solvabiliteit, ofwel de mate waarin de gemeente in staat is om aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Je krijgt dat getal door het eigen vermogen te delen door het totaal vermogen.

Beste en slechtste tien

Van elk van die kengetallen kun je een ranglijst maken: de best scorende gemeente bovenaan, de slechtste onderaan. Wanneer je die vijf ranglijsten vervolgens bij elkaar voegt, krijg je een algemene ranglijst die de financiële positie weergeeft van gemeenten ten opzichte van elkaar.
De top tien van beste presterende gemeenten bestaat niet alleen uit kleinere gemeenten, zoals je wellicht zou verwachten. Ook twee grote gemeenten, Tilburg en Amstelveen, wisten met vlag en wimpel tot de eerste tien door te dringen. De hele top tien bestaat uit, van boven naar beneden: Ermelo, Staphorst, Tilburg, Amstelveen, Nederweert, Westerveld, Zeist, Putten, Baarle-Nassau en Huizen.
Helemaal onderaan de lijst vinden we de slechts presterende gemeenten, op plek 359 tot 368, te weten: Waddinxveen, Hengelo, Nijmegen, Pijnacker-Nootdorp, Barneveld, Brummen, Beuningen Groningen, Deurne en ten slotte helemaal onderin de Groningse gemeente Leek. Daarbij moeten we overigens wel aantekenen dat 18 van de 384 gemeenten buiten de lijst vallen omdat niet alle gegevens bekend zijn.

Grote verschillen

De verschillen tussen de bovenkant en de onderkant van de lijst zijn groot. Zo is de solvabiliteit van Ermelo liefst 68% (boven de 50 geldt als goed), terwijl die van Leek maar 8% is (onder de 20 geldt als gevaarlijk). De schuldquote van Ermelo is comfortabel laag: -41%, terwijl die van Leek maar liefst tot de 154% reikt (130 geldt als absoluut maximum volgens de VNG). Leek heeft ook weinig mogelijkheden om haar financiële positie te herstellen. De belastingquote van 118% wijst erop dat de gemeente met het tarief van de lokale belastingen al flink boven het gemiddelde zit (=100%). Inwoners van Ermelo daarentegen betalen veel minder dan het gemiddelde. De belastingquote staat hier op 91%.

De grote vier

Opmerkelijk is de hoge positie van Amsterdam (32ste plek) , een stad die regelmatig door financiële problemen wordt geteisterd en waar het werkloosheidspercentage bovengemiddeld is. Toch is de financiële structuur van de hoofdstad in orde, zo blijkt uit de kengetallen. Van de ‘grote vier’ staat Utrecht, met een notering op plek 286, het laagst. Rotterdam staat op 101, Den Haag op 108.
Opvallend zijn ook de lage noteringen van de middelgrote steden Groningen en Nijmegen, die zich beide bij de laatste tien bevinden. Tilburg, een stad van vergelijkbare omvang, doet het juist erg goed met een gedeelde tweede plaats.

Lijst met 368 gemeenten, ingedeeld naar financiële weerbaarheid

Hieronder volgt de complete lijst waarin je je eigen gemeente kunt opzoeken. Wil je ook weten welke kengetallen precies bij jouw gemeente horen? Ga dan naar de database die online staat op www.kennisopenbaarbestuur.nl.
Zie ook onder de lijst: instructie voor fact checkers.

1         Ermelo
2         Staphorst
2         Tilburg
4         Amstelveen
5         Nederweert
6         Westerveld
7         Zeist
8         Putten
9         Baarle-Nassau
10       Huizen
11       Oud-Beijerland
12       Renswoude
13       Sint Anthonis
14       Valkenburg aan de Geul
15       Doesburg
16       Epe
17       Bergen (L.)
18       Cromstrijen
19       Oldebroek
20       Uitgeest
21       Hillegom
21       Stadskanaal
23       Goirle
24       Capelle aan den IJssel
25       Teylingen
26       Woensdrecht
27       Drimmelen
28       Wijchen
29       Beesel
30       Brielle
31       Aa en Hunze
32       Amsterdam
33       Berg en Dal
34       Giessenlanden
35       Eemnes
36       Binnenmaas
37       Harlingen
38       Beek
39       Son en Breugel
40       Wassenaar
41       Dronten
42       Vlagtwedde
43       Gooise Meren
44       Aalten
45       Korendijk
46       Littenseradiel
47       Gennep
47       Tubbergen
49       Bronckhorst
49       Zoetermeer
51       Edam-Volendam
52       Maasgouw
53       Brunssum
54       Elburg
55       Woerden
56       Ouder-Amstel
57       Oosterhout
58       Ooststellingwerf
59       Noord-Beveland
60       Heemskerk
60       Medemblik
62       Dantumadiel
62       Roerdalen
64       Nunspeet
65       Rucphen
66       Vlieland
67       Leudal
68       Veendam
69       Opmeer
70       Sliedrecht
71       Dordrecht
72       Veere
73       De Wolden
74       Nuth
75       Grave
76       Waterland
77       Steenbergen
78       Asten
79       Hof van Twente
80       Nijkerk
81       Overbetuwe
82       Nieuwegein
82       Simpelveld
84       Soest
85       Alphen aan den Rijn
86       Borsele
87       Roermond
88       Leusden
89       Best
89       Steenwijkerland
91       Neder-Betuwe
92       Mook en Middelaar
93       Schagen
94       Rheden
95       Wormerland
96       Hollands Kroon
96       Landsmeer
98       Reimerswaal
99       IJsselstein
100     Harderwijk
101     Rotterdam
102     Oldenzaal
103     Oudewater
104     Haarlemmerliede en Spaarnwoude
105     ‘s-Hertogenbosch
106     Eemsmond
107     Zederik
108     ‘s-Gravenhage
109     Kollumerland en Nieuwkruisland
110     Venray
111     Aalsmeer
111     Scherpenzeel
113     Enkhuizen
114     Waalre
115     Heemstede
116     Losser
117     Heerhugowaard
117     Leiden
119     Buren
119     Noordenveld
121     Maasdriel
122     Drechterland
123     Bedum
123     Hilvarenbeek
125     Bladel
126     Beemster
127     Winsum
128     Pekela
129     Den Helder
129     Texel
131     Laarbeek
132     Menameradiel
133     Sint-Michielsgestel
134     Schinnen
135     Echt-Susteren
136     Boxtel
137     Etten-Leur
138     Krimpenerwaard
139     Eersel
140     Landerd
141     Maastricht
142     Dalfsen
143     Haaren
144     Zandvoort
145     Franekeradeel
146     Onderbanken
147     Westervoort
148     Ferwerderadiel
149     Veenendaal
150     Oost Gelre
151     Geldrop-Mierlo
152     Hoorn
153     Gilze en Rijen
154     Lingewaal
155     Bunnik
156     Strijen
157     Goeree-Overflakkee
158     Bloemendaal
159     Menterwolde
160     Midden-Delfland
161     Katwijk
161     Zundert
163     Werkendam
164     Baarn
165     Helmond
166     Oldambt
167     Voerendaal
167     Zeewolde
169     Borger-Odoorn
169     Opsterland
171     Hoogeveen
172     Kerkrade
173     Ridderkerk
174     Cranendonck
175     Rhenen
175     Tynaarlo
177     Dongeradeel
177     Horst aan de Maas
179     Leiderdorp
180     Heumen
180     Hilversum
180     Lingewaard
183     Nieuwkoop
184     De Fryske Marren
185     Rijnwaarden
186     Koggenland
187     Winterswijk
188     Meerssen
188     Roosendaal
190     Schouwen-Duiveland
191     Urk
192     Hulst
192     Lochem
194     Lisse
195     Twenterand
196     Appingedam
197     Barendrecht
197     Maassluis
199     Blaricum
200     Oss
200     Zoeterwoude
202     De Ronde Venen
203     Leerdam
204     Wageningen
204     Zwolle
206     Hoogezand-Sappemeer
207     Schijndel
208     Rozendaal
209     Laren
210     Castricum
210     Vught
212     Stede Broec
213     Beverwijk
214     Delft
215     Krimpen aan den IJssel
215     Terneuzen
217     Leidschendam-Voorburg
217     Peel en Maas
219     Tytsjerksteradiel
220     Achtkarspelen
220     Heerenveen
222     Breda
222     Veldhoven
224     Heiloo
225     Tiel
226     Loppersum
227     Midden-Drenthe
228     Stichtse Vecht
229     Renkum
230     Loon op Zand
231     Wijdemeren
232     De Marne
232     Geertruidenberg
232     West Maas en Waal
235     Noordwijk
235     Raalte
237     Dinkelland
237     Hellevoetsluis
239     Marum
239     Weststellingwerf
241     Wierden
242     Kaag en Braassem
243     Oirschot
244     Vlaardingen
245     Westland
246     Gorinchem
246     Haarlem
246     Smallingerland
249     Bernheze
250     Bellingwedde
251     Eindhoven
252     Culemborg
252     Slochteren
254     Zevenaar
255     Noordwijkerhout
256     Schiermonnikoog
257     Alphen-Chaam
258     Cuijk
259     Duiven
260     Heeze-Leende
261     Leeuwarderadeel
262     Súdwest-Fryslân
263     Coevorden
264     Goes
265     Bergen (NH.)
266     Alkmaar
267     Kapelle
268     Lelystad
269     Houten
269     Montfoort
269     Voorschoten
272     Sluis
273     Hattem
274     Sittard-Geleen
275     Montferland
276     Uithoorn
277     Vaals
277     Zuidhorn
279     Woudrichem
280     Eijsden-Margraten
281     Bergeijk
282     Uden
283     Deventer
284     Schiedam
285     Enschede
286     Utrecht
286     Venlo
288     Delfzijl
289     Halderberge
290     Dongen
291     Zaanstad
292     Meppel
293     Zutphen
294     Olst-Wijhe
295     Wijk bij Duurstede
296     Velsen
297     Zwijndrecht
298     Druten
299     Doetinchem
300     Diemen
301     Haarlemmermeer
302     Grootegast
303     Reusel-De Mierden
304     Weert
305     Purmerend
306     Leeuwarden
306     Tholen
306     Woudenberg
309     Aalburg
310     Albrandswaard
311     Zwartewaterland
312     Valkenswaard
313     Alblasserdam
313     Boekel
315     Vianen
316     Hellendoorn
318     Utrechtse Heuvelrug
319     Oostzaan
320     Apeldoorn
320     Westvoorne
322     Borne
323     Ede
324     Gouda
325     Bunschoten
326     Weesp
327     Neerijnen
328     Heusden
328     Veghel
330     Arnhem
330     Oisterwijk
332     Emmen
333     Geldermalsen
334     Ten Boer
335     Haren
336     Haaksbergen
337     Voorst
338     Zuidplas
339     Bodegraven-Reeuwijk
340     Ommen
341     Boxmeer
342     Vlissingen
343     De Bilt
344     Rijswijk
345     Hardinxveld-Giessendam
346     Molenwaard
346     Oude IJsselstreek
348     Sint-Oedenrode
349     Gemert-Bakel
350     Almelo
350     Nissewaard
352     Zaltbommel
353     Lansingerland
354     Middelburg
355     Nuenen, Gerwen en Nederwetten
356     Oegstgeest
357     Langedijk
358     Heerde
359     Waddinxveen
360     Hengelo
361     Nijmegen
362     Pijnacker-Nootdorp
363     Barneveld
364     Brummen
365     Beuningen
366     Groningen
367     Deurne
368     Leek

Onvoldoende gegevens:
o.g.      Ameland
o.g.      Amersfoort
o.g.      Bergen op Zoom
o.g.      Hendrik-Ido-Ambacht
o.g.      Kampen
o.g.      Landgraaf
o.g.      Lopik
o.g.      Papendrecht
o.g.      Rijssen-Holten
o.g.      Terschelling
o.g.      Almere
o.g.      Assen
o.g.      Hardenberg
o.g.      Heerlen
o.g.      het Bildt
o.g.      Mill en Sint Hubert
o.g.      Someren
o.g.      Waalwijk

Instructie voor fact checkers

Iedereen kan deze ranglijst maken op basis van de openbare gegevens in deze database.

-Ga naar de link en kopieer de gegevens die je in de database ziet staan naar Excel.

-Maak vervolgens ranglijsten voor de vijf kolommen belastingcapaciteit, grondexploitatie, structurele exploitatieruimte, solvabiliteit en netto schuldquote.

-De kolom ‘netto schuldquote(gecorrigeerd)’ vervalt omdat anders de schuldquote twee keer meetelt.

-Let op bij het maken van de ranglijst dat bij sommige kengetallen het hoogste getal beter is, en bij anderen het laagste. De best scorende gemeente moet op 1 staan.

-Verwijder handmatig de gemeenten waarvan niet alle vijf de kolommen zijn ingevuld.

-Interpreteer de plek op de ranglijst als het aantal punten. (eerste plaats is één punt, de tweede plaats is twee punten etc.).

-Tel de punten die behaald zijn in de vijf ranglijsten vervolgens bij elkaar op en maak van het resultaat een nieuwe ranglijst. De gemeente met de minste punten is de winnaar.

-Alle vijf de kengetallen tellen dus even zwaar mee.

    Rob Goossens is zelfstandig journalist en videomaker met als specialisatie wetenschap & techniek.