In zijn boek ‘Terug naar Timboektoe’ schetst reizend correspondent Gerbert van de Aa een realistisch beeld van een verscheurde Sahara.

STEUN RO

Terwijl de ogen van de wereld zijn gericht op de Islamitische Staat, het moslimkalifaat gelegen in Irak en Syrië, vinden in de Sahara net zoveel onwelriekende zaken plaats, meent journalist en Afrika-kenner Gerbert van der Aa (1968). 'De Sahara is in de afgelopen jaren in hoog tempo uitgegroeid tot een broeinest van internationale criminaliteit.' De grootste woestijn van de wereld wordt gebruikt als doorvoerhaven voor terrorisme, drugs, wapens en mensen. Ontvoeringen zijn schering en inslag. In november 2011 viel de Nederlander Sjaak Rijke in handen van islamitische kidnappers.

Slow journalism

Gerbert van de Aa is een avonturier met een boodschap. Als eerder schreef hij over Libië, nog onder het regime van Muammar Ghaddafi, en over de chaos die we Nigeria noemen. Het is 'slow journalism' wat de waarnemingen van Van der Aa in zijn laatste boek 'Terug naar Timboektoe' interessant maakt. Hij gidst langs persoonlijke ontmoetingen in de Sahara, van zijn eerste beroving in 1992 tot en met zijn laatste tocht naar de legendarische handelsstad Timboektoe in 2013. Wekenlang observeren, talloze mensen spreken en daar de kern uit halen. Het maakt een boek zoveel interessanter dan quotes bundelen van videointerviews tijdens een tv-haastklus.

Het bijna 300 pagina's tellend reisverslag draait vooral om de originele bewoners, de Toearegs. Al eeuwen in Europa bewonderd om hun magische uitstraling; ze overleven in onleefbaar terrein van rots, stof en zon. De in blauwe doeken gehulde kamelendrijvers zijn Berbers, zoals de meeste Marokkanen. En omdat ze veelal lichter van huidskleur zijn, voelen de nomaden zich verheven boven de zwarte Afrikaan die ze lui en dom vinden, maar wel goed genoeg om als slaaf te houden. Terwijl de zwarten de Toearegs even hard terughaten. 'Overal waar ze opduiken is trammelant' en 'ze lijden aan ernstige zelfoverschatting', tekent Van der Aa op.

Imouharen

Al tuffend in zijn Toyota maakt Van der Aa de lezer attent op de cultuur van de Toearegs om hun vrouwen vet te mesten, dat vooral mannen gesluierd lopen en de vrouwen van origine een grote macht bezitten. Het was Toeareg-vrouw Boektoe en het Toeareg-woord voor put 'tim' waaraan de stad Timboektoe zijn naam heeft te danken. De Toearegs noemen zichzelf overigens liever Imouharen, 'vrije mensen'. En zijn onder te verdelen in 'nobelen', 'vazallen' en 'zwarte slaven' met een aparte groep van de zilversmeden en leerbewerkers. Ze vallen uiteen in tientallen stammen en clans die in 1990 en voor het laatst in 2012 in opstand kwamen tegen de regering in Mali, met hulp van Al Qaida-gelieerde groepen. Ze willen een onafhankelijke staat Azawad, tot nu toe zonder succes en de politieke situatie blijft erg instabiel.

Jihadisme

Terwijl 400plus Nederlandse militairen zijn gelegerd rond de stad Gao om het opkomend moslimextremisme te stoppen, wijst Van der Aa op het bestaan van het jihadisme zover terug als negentiende eeuw in Mali. Inclusief lijfstraffen en een verbod op muziek maken. Bodemschatten als olie, uranium en goud maken de zandbak ook voor multinationals uit het westen en China interessant en verklaren deels de huidige internationale militaire belangstelling. De 'wanhopige Afrikaan' op de vlucht voor armoede en onderdrukking, waarvan er jaarlijks zo'n 100.000 door de Sahara trekken op weg naar Europa, relativeert hij tot vooral gelukzoekers. 'Echte armoedzaaiers hebben helemaal geen geld voor de reis naar Europa.' Het zijn met name Toearegs die zich toeleggen op de keiharde mensensmokkel waarbij tallozen van dorst omkomen of uiteindelijk verdrinken in de Middellandse Zee. Deze waarnemingen stuiten misschien tegen de borst van goed bedoelende linkse mensen maar tonen wel de helaas onderbelichte realiteit van de zandwoestijn.

Kortom een prima boek.

Gerbert van der Aa, Terug naar Timboektoe. Een reis naar de Toearegs in Mali. Atlas Contact. Winkelprijs €21,99

    Arnold Karskens is Neerlands meest onafhankelijke en ervaren oorlogsverslaggever. Muckraker. Nachtmerrie voor nazi’s en andere oorlogsmisdadigers. Auteur van tienŒ boeken. Onderzoeksjournalist die nooit ‘nee!’ als antwoord accepteert. Lastig, dwars & gehaat door zijn vijanden, maar Last Man Standing voor mensenrechten en vrijheid van meningsuiting.