Denk aan het ziekenhuis en de rillingen lopen je waarschijnlijk spontaan over de rug. Niet zo gek, want het is een stressvolle plek waar je alleen komt als jij of een naaste ziek is. Die stress kan echter gevaarlijk zijn voor patiënten. Hoe kan een ziekenhuis de spanning onder bezoekers verminderen?

STEUN RO

Een bezoek aan het ziekenhuis vereist vaak stalen zenuwen. De ene patiënt wacht met samengeknepen billen op een belangrijke uitslag, terwijl de ander zich mentaal voorbereid op een nare operatie. Ziek zijn is geen pretje en de kille, klinische omgeving maakt een bezoek nog vervelender. Veel patiënten staan in ziekenhuizen dan ook stijf van de zenuwen.

Die stress kan vervelende gevolgen hebben voor de gezondheid. Zo kan het leiden tot slaaptekort, een verhoogde bloeddruk of astma. Dit is extra problematisch bij kwetsbare patiënten, zoals ouderen en chronisch zieken. Onderzoekers houden zich daarom bezig met de invloed van de omgeving op onze gezondheid. Zou afleiding en vermaak de zenuwen onder ziekenhuisbezoekers kunnen wegnemen? Is een hotelachtige sfeer beter voor de gezondheid?

Geluid en geur

Wetenschappers van de University of Michigan (VS) denken van wel. Zij concluderen dat onze omgeving een grote invloed heeft op ons brein. Zij noemen geluid in winkels als voorbeeld: door relaxte achtergrondmuziek ontspannen we en kopen we gemiddeld meer. Energieke muziek heeft juist een tegengesteld effect.

Ook geur heeft volgens de onderzoekers invloed op onze gemoedstoestand. Dit komt door een nauw verband tussen de delen van onze hersenen die geur analyseren (de reukkolf) en emoties en herinneringen verwerken (de amandelkern en hippocampus). Een gelukkig persoon die een fijne geur ruikt, zou door die geur datzelfde geluk voelen in een andere situatie.

In een ziekenhuis kunnen zintuiglijke prikkels als geluid en geur daarom broodnodige ontspanning bieden. “Een fijne omgeving geeft patiënten minder stress en meer rust”, vertelt hoogleraar Harry van Goor van het Radboudumc. “Dit is bij veel ziekenhuizen inmiddels wel bekend. Toch wordt deze kennis vaak alleen op kleinschalig niveau benut, bijvoorbeeld door het plaatsen van planten.” Als chirurg is Van Goor gespecialiseerd in het herstel van patiënten na een operatie. Volgens hem draait revalidatie vooral om rust, ontspanning, beweging en verlichting van pijn. En daar kan de omgeving een handje bij helpen.

Ziekenhuizen vol zonlicht

Van Goor noemt zonlicht als voorbeeld. Het geeft herstellende patiënten namelijk letterlijk en figuurlijk een hoop verlichting. De eerste signalen hiervoor dateren al uit de jaren ’90. In een ziekenhuis in Canada bleken patiënten met vergelijkbare aandoeningen aan de zonnige kant gemiddeld drie dagen korter in opname te verblijven. Aan de andere zijde van het ziekenhuis was er een stuk minder licht. Er waren geen andere noemenswaardige verschillen, dus wisten onderzoekers dat de zon het verschil had gemaakt.

Ook de Gezondheidsraad stelde vast dat visuele elementen als zonlicht en groen helpen bij het voorkomen van stress. Het baseerde zich op belangrijke onderzoeken uit binnen- en buitenland. De Nederlandse zorg gaat inmiddels voorzichtig overstag. Zoals bij de nieuwbouw van het Erasmus MC dat in 2017 de deuren opende. Voldoende binnenvallend zonlicht was bij het ontwerp een belangrijke eis, vanwege de medische voordelen van natuurlijk licht.

Maar ook patiënten zelf stellen zo’n ontwerp op prijs, zeggen onderzoekers van de University of Southern California (VS). Zij concluderen dat mooie ziekenhuizen met fijne faciliteiten (zoals een restaurant) onder patiënten doorgaans veel geliefder zijn. Ook als een ander, ouder hospitaal bekend staat om grotere investeringen in de zorgkwaliteit. Patiënten verwachten in ziekenhuizen een soort rustgevende hotelervaring, denken de onderzoekers.

Strijd tegen ziekenhuisstress

Maar hoe kan men een ziekenhuisgebouw omtoveren in een zo’n rustgevend zorghotel? Van Goor ziet veel mogelijkheden. Als voorbeeld noemt hij de wachtruimten, de plek waar de billen traditioneel het meest worden samengeknepen. “Wachtkamers zijn vaak wat donker en grauw. Vervang die voor een mooie, groene lounge en de stress wordt al stukken minder.”

Ook meer nadruk op een persoonlijke benadering is onderdeel van een rustgevende healing environment. En dit vereist digitalisering, denkt medisch design manager Merlijn Smits van het Radboudumc. Zo kan een zorgmedewerker met een tablet een patiënt bij binnenkomst op persoonlijke wijze verwelkomen. Heeft iemand volgens het systeem aangegeven snel bang te zijn? Een paar geruststellende welkomstwoorden kunnen wonderen doen.

Digitale middelen geven ook rust tijdens een ziekenhuisovernachting – ook al zo’n stressvolle ervaring. “Via sensoren in de kamer kunnen lichaamsfuncties, zoals de hartslag en bloeddruk, automatisch worden gemonitord. Daardoor hebben verpleegkundigen meer tijd voor persoonlijk contact. Bovendien is zo’n digitale vinger aan de pols voor patiënten best een geruststellende gedachte”, vertelt Smits.

Virtuele wandeling

Van Goor wil de waarde van een persoonlijke benadering bewijzen door het te combineren met de mogelijkheden van beeld, geluid en geur. Hij toont hiervoor een experimentele ziekenhuiskamer met brede monitoren, een audiosysteem en een geurinstallatie. Zelfs een virtual reality-bril is beschikbaar, want uit onderzoek blijkt dat de virtuele ervaring veel afleiding biedt van pijn en ongemak. “Met het programma richten we ons vooral op ouderen, want zij herstellen doorgaans trager dan jonge patiënten. Bovendien zijn senioren in de toekomst de belangrijkste doelgroep van ziekenhuizen”, vertelt Van Goor.

Houdt een patiënt van de zee? Met één druk op de knop verandert de kamer in een rustgevend strand, compleet met fraaie beelden van golven en overvliegende vogels. Een mooi beeld dat aansluit op iemands persoonlijk leven leidt tot meer ontspanning, een betere nachtrust en een sneller herstel, weet Van Goor.

Voor het tonen van het beeldmateriaal maakt hij gebruik van drie ‘distanties’. Projecties geven achtergrond arousal, waarbij een patiënt nog contact kan houden met personen in de omgeving. Gebogen schermen rondom de patiënt zijn de tweede distantie, vooral bedoeld voor mensen die wat sneller afgeleid zijn.

De derde distantie is virtual reality, waarbij een patiënt zich tijdelijk in een compleet andere wereld waant. Vooral de mogelijkheden van VR lijken eindeloos. Zo maakt de virtuele wereld een snellere revalidatie na een hersenbloeding mogelijk. Bijvoorbeeld door iemand voorzichtig te laten lopen en navigeren door een virtueel stadje. Voor een herstellende patiënt is dit natuurlijk een stuk leuker en veiliger dan een wandeling door een echte stad.

Een ander voorbeeld is de bijzondere simulatie ‘SnowWorld‘, bedoeld voor mensen met brandwonden. Het verschonen van de wonden is uiterst pijnlijk, maar door een patiënt ondertussen te laten vliegen door een besneeuwde omgeving is die pijn tot wel 50 procent minder hevig.

Opzwepende gitaarsolo

De beelden kunnen gecombineerd worden met geluid uit een geavanceerd audiosysteem. De visuele ervaring is hierdoor overtuigender en de positieve effecten zijn groter. Bovendien heeft geluid ook zonder beeld zijn medische waarde bewezen.

Zo concludeerde het Rusk Institute of Rehabilitation Medicine (VS) dat het luisteren van muziek een pijnstillende en ontspannende werking heeft. Voldoende reden om muzieksessies ook in de experimentele ziekenhuiskamer een kans te geven. Loop je door het Nijmeegse ziekenhuis en hoor je plots een mooie gitaarsolo? Dan bestaat de kans dat niemand minder dan Carlos Santana een patiënt helpt te revalideren.

Alleen geur bezorgt onderzoekers nog hoofdbrekens. De positieve invloed is in andere sectoren weliswaar aangetoond, maar in de medische wetenschap nog niet onomstotelijk bewezen. Bovendien is het technisch lastig een specifieke geur na te maken. Als industrieel ontwerper merkt Smits dat dit vooral in grote ziekenhuizen een probleem is: “Verpleeghuizen zijn vaak iets kleiner en daardoor verspreiden aangename geuren zich makkelijker, bijvoorbeeld als er gekookt wordt. In grote ziekenhuizen moet gewerkt worden met kunstmatige geuren. En dat is niet hetzelfde als een pan vers stoofvlees op het vuur.”

Ouderen zijn gek op virtual reality

Elke patiënt is anders en zelfs per dag kunnen de effecten nog verschillen. Om te kunnen bepalen welke zintuiglijke prikkels het effectiefst zijn, vindt voor een behandeling of operatie eerst een onderzoek plaats. Met een stresstest kan de spanningsgevoeligheid van een patiënt worden bepaald. Een stressvol persoon heeft namelijk meer baat bij intensieve prikkels dan iemand die van nature relaxed is.

Een ander onderzoek brengt de persoonlijke voorkeuren van een patiënt in kaart. Bijvoorbeeld door de reactie te meten bij het zien van natuuropnamen of interactieve animaties. Algoritmes zorgen voor een verdere optimalisering van de techniek. Het systeem is zelflerend: aan de hand van eerdere ervaringen verscherpt het de adviezen op basis van het profiel van een patiënt.

De uitkomsten van de experimentele ziekenhuiskamer worden bijgehouden via een patiëntonderzoek. Hoewel het project en de monitoring nog in volle gang zijn, heeft het onderzoek al verrassende resultaten opgeleverd. Van Goor: “Vooral VR is bij ouderen enorm effectief. Zij zijn soms zó onder de indruk van de ervaring, dat hun pijn een aantal dagen later nog steeds verminderd is.”

Beter dan een hotel

In ziekenhuizen biedt de healing environment ontspanning en afleiding, en daardoor herstellen patiënten sneller. Van Goor merkt dat veel zorginstellingen zich inmiddels bewust zijn van de mogelijkheden. Helaas gaat het meestal nog om kleine initiatieven, zoals meer groen of zonlicht binnen de ziekenhuismuren.

Toch geeft het hoop voor de toekomst: een groene lounge binnenstappen, persoonlijk verwelkomd worden en een kamer waarin je muziek en virtual reality tot je beschikking hebt. Daar kunnen de meeste hotels niet aan tippen.

Joeri heeft ladingen interesses, maar houdt zich vooral bezig met gezondheid, wetenschap en techniek. Ingewikkelde onderwerpen, waarover hij het liefst op een toegankelijke manier schrijft.