Belarussen gebruiken een bekend new wave anthem uit jaren tachtig als soundtrack bij hun protesten. En dat is niet zo gek, want “Ik wil veranderingen” staat al decennia symbool voor, nou ja, de zucht naar verandering. 

STEUN RO

Minsk, donderdag 6 augustus 2020. Op het Kiev-plein in de Belarussische hoofdstad staan de geluidstechnici Kirill Halanau en Vladzyslav Sokolovsky met strakke gezichten en gestrekte armen achter een mengpaneel. Vandaag is dit plein het toneel van een pro-overheidsconcert, dat is ingelast in aanloop naar de presidentsverkiezingen van aanstaande zondag. Elders in Minsk moest een rally van oppositiekandidaat Svetlana Tichanovskaja op het laatste moment wijken voor een bijeenkomst ter ere van de spoorwegtroepen. Op die manier wordt de oppositie vandaag op meer plekken in de stad pootje gelicht. Ofwel, het is niet de bedoeling dat duizenden burgers samendrommen om president Aleksandr Loekasjenko uit te jouwen.

Maar in Minsk is de geest allang uit de fles en rondom de geluidstafel op het Kiev-plein is een opwindende onrust uitgebroken. Dat heeft alles te maken met de twee geluidsmannen, die een gebalde vuist en een V-teken opsteken, gebaren die inmiddels symbool staan voor verzet. Zojuist startten ze het lied Khochu Peremen! (Ik Wil Veranderingen!) van de Russische band Kino in, dat nu over het plein schalt. Het wordt joelend ontvangen in de menigte voor hen.

Tussen de vingers van de geluidsmannen liggen een wit lint en een wit polsbandje, duidelijk symbolen van de oppositie. Tichanovskaja vroeg haar achterban in een tv-toespraak om de komende tijd zo’n lintje te dragen. En dan zeker bij de stembusgang op zondag 9 augustus. Hoe meer mensen straks stemmen met een wit bandje om de pols, hoe verdachter een klinkende overwinning voor Loekasjenko zal zijn.

De actie van de geluidstechnici leidt tot woelige minuten op het plein. Journalisten spurten naar voren, cameramensen en fotografen nemen haastig positie in – alsof ze weten dat ze snel moeten zijn. Een journalist vraagt een van de mannen of hij niet bang is om zijn baan te verliezen en steekt een plopkap onder zijn neus. ‘We zijn onze baan al verloren’, antwoordt hij. Ook laat hij doorschemeren dat hij vandaag onder dwang zijn werk doet.

Protest in Minsk, 16 augustus 2020 (Naphanya/Shutterstock.com)

Verderop rukt een man in donker pak al kordaat kabels uit de speakers. Een ander in wit overhemd en stropdas rommelt zenuwachtig met het mengpaneel totdat de muziek stilvalt. Agenten, half verstopt achter mondkapjes, stappen het plein op. Halanau en Sokolovsky worden gearresteerd. Later moeten ze tien dagen de cel in, daarna vluchten ze naar Litouwen.

Soundtrack van een beweging 

Ruim drie weken later zit Loekasjenko nog steeds in het zadel en dus is Kochu Peremen! – het lied dat de subversieve actie van de geluidstechnici ondersteunde – nog steeds een belangrijk onderdeel van de soundtrack van de Belarussische protestbeweging. Het waaiert via open ramen over de straten en binnenplaatsen van Minsk, schalt uit auto’s en klinkt dof uit rugzakken met bluetoothboxen. Het dook op bij massaprotesten en een violist in ‘I love Belarus’-shirt coverde Peremen! bij de Belarussische ambassade in Moskou. De leukste uitvoering is misschien wel deze felle cover met doedelzakken, trom, gitaar en klarinet bij een wilde mars door Minsk.

Ook bassist Aleksandr Sinica, die aan een drukke straat in de hoofdstad woont, hoort het nummer vaak door zijn raam naar binnen komen. Zijn postpunkband Super Besse leverde een rauwe cover van Peremen! voor de Bandcamp-compilatie ‘For Belarus’, waarmee geld wordt binnengehaald voor slachtoffers van de repressie in het land. Aleksandr vertelt dat hij alleen maar positieve “vibes” voelt als het lied opduikt bij een protest. “Volgens mij draagt dit nummer uit wat mensen nu voelen. Ze hebben verandering nodig, daarover gaat dit ook. Het is een symbool, zoals een vlag dat ook is. Het verenigt mensen. Kunst heeft protestbewegingen en revoluties altijd ondersteund.”

Toch hoef je echt geen Russisch te snappen om de oerkracht van Peremen! te voelen. Het is een groots, empowering en aanstekelijk new wave nummer met krachtige uithalen in het refrein, dat vrij vertaald zo gaat:

‘Onze harten schreeuwen om verandering!
Onze ogen schreeuwen om verandering!
In onze lach, in onze tranen, in het kloppen van onze aderen.
Verandering! We wachten op verandering!’

Vrij van omstandigheden

Peremen! staat voor iets groters en vooral breders dan de protestbeweging in Belarus alleen. Het is onlosmakelijk verbonden met de tweede helft van de jaren tachtig in de Sovjet-Unie, de glasnost-periode waarin de reuzestaat uit elkaar begon te kruimelen en burgers wat aan vrijheid wonnen. Bovendien is Kino – de band die het nummer schreef – een van de grootste rockbands die Rusland voortbracht. Bij veel Sovjet-burgers die jong waren in de jaren tachtig zit Peremen! diep in het dna.

Beeltenis van Viktor Tsoi op een muur aan de Arbat in Moskou (Anatoly Vartanov / Shutterstock.com)

Misha Danilin, die nu als docent Russisch is verbonden aan de New York University, weet nog goed dat hij het lied als Moskouse tiener voor het eerst hoorde. “Het had een enorme impact”, zegt hij. “Ik dacht: ‘Wauw, iemand anders voelt zich precies zoals ik. En je kan er zelfs over zingen! Voordat ik naar Kino luisterde kwam het niet eens in me op dat dit überhaupt mogelijk is.”

Hij legt uit dat de woorden van Kino-frontman Viktor Tsoi zich niet zozeer tegen de macht in het pluche richten, maar juist over persoonlijke vrijheid gaan. “Zijn teksten gaan vaak over de dagelijkse dingen. Een busrit, de gebouwen die hij ziet, auto’s die voorbij trekken. Maar zijn woorden suggereren een veel diepere betekenis. Ik denk dat hij zijn teksten heel erg open te houden voor interpretatie. Kino-liedjes zijn daarom in zekere zin interactief, je voelt je als het ware co-auteur. Tsoi zei altijd: ‘Ik wil dat mensen vrij zijn van de omstandigheden, wat die omstandigheden ook zijn.’ Ik denk dat dit de onderliggende betekenis van al zijn werk is.”

Volgens Misha zijn de thema’s van Tsoi zo universeel dat ze tot in zowat alle uithoeken van de samenleving mensen raken. Hij herinnert een ingezonden brief in een bekend jeugdtijdschrift. Daarin omarmt een lid van Luybers – een jeugdbeweging die naar Moskou trok om punks, hippies en metalheads in elkaar te slaan in een poging om de de Sovjet-Unie van ‘Westerse invloeden’ te zuiveren – de teksten van Viktor Tsoi. “Luybers konden niet verder van hem afstaan, maar ook zij waren uiteindelijk losgezongen jongeren. ”

Anthem

“In mijn beleving gaat Peremen! over het losbreken uit een dagelijkse routine”, zegt Misha. “En daar tegelijk angstig voor zijn. Het lied eindigt met de regel: ‘We zijn bang voor verandering’. Dat interne conflict bracht Tsoi zo sterk over dat veel mensen zijn woorden omarmden en vervolgens op verschillende manieren interpreteerden. Tsoi hield altijd vol dat Peremen! geen protestlied is. Hij werd boos als zijn muziek in een politieke context opdook.”

Toch is Peremen! verweven is met de maatschappelijke omwenteling in de jaren tachtig. Dat heeft volgens Misha te maken met de plek waar veel mensen -inclusief hijzelf- het nummer leerden kennen: de bioscoop. Kino voert Peremen! namelijk op in de beroemde eindscène van de film Assa. Die gaat over een jonge muzikant die in opstand komt tegen een Sovjet apparatsjik. Een verhaal dat wel degelijk raakt aan verzet tegen het Sovjet-apparaat dus. Misha: “Het is de eerste officieel getolereerde film waarin undergroundartiesten opdraven. Kino was toen al een populaire undergroundband en dit was hun doorbraak naar een mainstream publiek. Door die film werd Peremen! een protest anthem.”

“Als je jong bent en je leert uit te spreken, probeer je jouw plek te vinden in een almaar veranderende wereld. Ongeacht de maatschappij waarin je leeft. De woorden van Tsoi gaan over verandering opeisen, alsof die verandering bijna essentieel is om te overleven. En daar ook bang voor zijn. De context van de Sovjet-Unie in de late jaren tachtig, waarin het regiem op vallen stond, maakte die boodschap alleen maar sterker. Het is niet gek dat mensen het interpreteerden als een lied over politieke en sociale verandering. Veranderingen hingen in de lucht, de grens tussen het persoonlijke en het maatschappelijke was niet zo helder. Sinds eind jaren tachtig is er geen dag voorbijgegaan dat het nummer niet klonk in Russische metrostations, stadstunnels, op de Arbat in Moskou. Dat zegt nog meer over de impact dan de omarming van protestbewegingen vandaag de dag.”

Underground

Viktor Tsoi zou het einde van de Sovjet-Unie niet halen. Hij stierf op 12 augustus 1990 in een auto-ongeluk, 28 jaar oud, op de piek van zijn roem. Die vroege dood heeft ongetwijfeld bijgedragen aan een status van mythisch, ongrijpbaar en breed omarmd popfiguur. Een symbool – misschien onbedoeld – voor een periode waarin je autoriteit openlijk in het gezicht kon spugen.

In de voormalige Sovjet-republieken zijn Tsoi-beelden en -gedenkmuren opgetuigd. In Belarus werd Peremen! al in 2011 van de staatsradio verbannen en het lied klinkt vandaag de dag ook bij protesten in Oost-Rusland. Rond de Euromaidan-protesten in Kiev verscheen een Oekraïense versie en tijdens demonstraties in Kazachstan in 2019 dook een foto op van het standbeeld van Tsoi in de stad Almaty. In zijn hand een kartonnen protestbord met daarop ‘Peremen!’

‘Het heeft voor iedereen meer politieke lading gekregen’

De geest van de zanger hangt ook over het Bandcamp-album waar Aleksandr van Super Besse aan meewerkte. Die opent met een regelrechte ode aan Tsoi, geschreven door de Nederlandse artiest Thomas Azier. Aleksandr benadrukt ook de culturele impact van Kino: “Die band is fundamenteel voor postpunk en new wave-bands in Rusland, Belarus en Oekraïne, maar mijn moeder kan er ook naar luisteren. Het is underground en niet-underground tegelijk.”

Voor phd-student Olga Kozlova is de betekenis van Peremen! voor altijd veranderd. Ze woont in Minsk, maar is weer tijdelijk terug in haar thuisstad Mozir, waar de protestgeest wat minder heerst. “Als iemand hier Peremen! draait, weet ik dat diegene een supporter van verandering is. Het helpt om me niet alleen te voelen. Dit was altijd al een protestlied voor mij, maar nu is het verbonden met de demonstraties van 2020 in Minsk. Als ik over twintig jaar terugkijk, zal ik het associëren met deze verkiezingen. Ik denk dat Peremen! op een bepaalde manier voor iedereen meer politieke lading heeft gekregen.”

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen.

Zie hier voor meer informatie!

Mijn gekozen waardering € -
Joost publiceerde onder meer in de Volkskrant, bij het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, Cultuurpers, het jeugdplatform van NU.nl en bij VPRO 3voor12. Onlangs maakte hij de korte film Achttien, over een jonge Gambiaan die als kind op Sicilië terechtkwam.